Сүү үйлдвэрлэлийн салбарын танилцуулга

Монгол Улсын хэмжээнд сүү, сүүн бүтээгдэхүүний 235 үйлдвэр, цех 72 хөргөлтийн төв үйл ажиллагаа явуулж, тэдгээрт нийт 1238 хүн ажиллаж байна. Сүүний боловсруулах салбарын суурилагдсан хүчин чадал жилд 928 сая.л буюу хүчин чадал ашиглалт 8-10 хувийг ашиглаж байна. 

Энэ нь орон нутагт сүү бэлтгэлийн тогтолцоо бүрдээгүй, улирлын хамааралтай, зохистой дадал хэвшээгүй, саалтуур, хөргөх тоног төхөөрөмж дутагдалтай, орон нутагт ажиллах хүний нөөц хүрэлцээгүй, мөн сүүний боловсруулах үйлдвэрүүд эргэлтийн хөрөнгөөр дутмаг байгаатай холбоотой. 

Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний боловсруулах үйлдвэрлэл

Үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан сүү, сүүн бүтээгдэхүүний хэмжээ 2017 оны дүнгээр 86.6 сая.литр байна. 2018 оны гүйцэтгэлээр 93.0 сая.литр сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан байна. 2017 оны мөн үетэй харьцуулахад 10.0%-ийн өссөн үзүүлэлттэй байна.

Үзүүлэлт Хэмжих нэгж 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018*
Үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан сүү, сүүн бүтээгдэхүүн  сая л 72.8 63.9 71.1 70.3 63.3 86.6 93.0

Үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан сүүний хэмжээ, сая литр

2018 оны 12 сарын байдлаар сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2017 оны мөн үетэй харьцуулахад шингэн сүү 12.75%, тараг 23.7%, зайрмаг 60.6%, цөцгий 33.3%, өтгөн цөцгий 12.1%, өрөм зөөхий 46.8%, шар тос 97.7%, бяслаг, аарц 93.9% тус тус өссөн дүнтэй байна. Харин цөцгийн тос 0.9% буурсан дүнтэй байна.

Бүтээгдэхүүн Хэмжих нэгж Үйлдвэрлэсэн дүн
2017 оны 12 сарын
байдлаар
Үйлдвэрлэсэн дүн
2018 оны 12 сарын
байдлаар
Үйлдвэрлэсэн дүн
2016 оны мөн үетэй
харьцуулсан дүн
1 Шингэн сүү сая л 33.37 38.25 +12.75%
2 Тараг сая л 10.27 13.47 +23.7%
3 Зайрмаг сая ш 39.6 100.6 +60.6%
4 Цөцгий тн 3.4 5.1 +33.3%
5 Цөцгийн тос тн 143.7 142.4  -0.9%
6 Өтгөн цөцгий тн 155.9 177.4 +12.1%
7 Өрөм зөөхий тн 195.1 367.0 +46.8%
8 Шар тос тн 3.5 158.7 97.7%
9 Бяслаг, аарц тн 139.9 231.9 +93.9%


Сүүний боловсруулах салбарт хэрэгжүүлж буй томоохон арга хэмжээ

Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт Хүн амын хүнсний хангамжийг тогтворжуулах, стратегийн хүнсний нийлүүлэлтийн улирлын хамаарлыг бууруулах зорилгоор “Мах, сүүний анхдугаар аян”-ыг зохион байгуулах зорилтыг дэвшүүлсэн. “Үндэсний аян өрнүүлэх тухай” Засгийн газрын 2016 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн 212 дугаар тогтоолын хүрээнд Мах, сүүний анхдугаар аяныг зохион байгуулах арга хэмжээний төлөвлөгөөг Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдын 2017 оны 4 дүгээр сарын 14-ний өдрийн А-45 дугаар тушаалаар баталсан. Энэ төлөвлөгөөний дагуу 2017-2020 онд 5 зорилтын хүрээнд нийт 50 арга хэмжээг хэрэгжүүлж байна. Мах, сүүний анхдугаар аяны хүрээнд дараах арга хэмжээг зохион байгуулаад байна. Үүнд:

Орон нутгийн сүүний нөөцийг ашиглан импортыг орлох, мөн экспортод чиглэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх зорилгоор “MDM” ХХК-ийн боловсруулсан “Монгол хуурай сүү” төслийг бодлогоор дэмжин хэрэгжүүлж байна.

2018 онд  Хэнтий аймгийн Баянхутаг сум, Дорнод аймгийн Баян-Уул, Баяндун сум, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сум, Хөвсгөл аймгийн Галт сум, Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сумуудад хуурай сүүний бага оврын үйлдвэр ашиглалтад орсон. Зарим үйлдвэрүүд дэд бүтэц цахилгааны шугам, худгийн асуудал шийдэгдээгүйгээс үйлдвэрийн үйл ажиллагаа удаашралтай байна. 

Дараагийн үйлдвэр Өвөрхангай аймгийн Богд, Сүхбаатар Эрдэнэцагаан, Баянхонгор аймгийн Бууцагаан, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул, Түнэл, Завхан аймгийн Тосонцэнгэл Ховд аймгийн Булган суманд барилга байгууламжийн ажил хийгдсэн. 2019 онд тоног төхөөрөмжийн угсралт, дэд бүтцийн ажлыг эхлүүлж, үйлдвэрийг ашиглалтад оруулна.
Төсөл үр дүнтэй хэрэгжсэнээр төвөөс алслагдсан бүс нутагт ашиглагдахгүй байгаа сүүний нөөцийг ашиглах, импортыг орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, орон нутагт 230 ажлын байр бий болгох зэрэг олон талын ач холбогдолтой.  

Сүүний боловсруулах үйлдвэрүүдийг түүхий эдээр тогтвортой хангах, сүүний чиглэлийн эрчимжсэн аж ахуйг дэмжих зорилгоор “Цахилгаан хөдөлгөөнт саалтуур”-ийг  Мал хамгаалах сангаар дамжуулан эрчимжсэн үхрийн аж ахуй эрхлэгчдэд хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр олгож, тэдний үйл ажиллагааг дэмжиж байна.

Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 2018 онд худалдан авсан дараах тоног төхөөрөмжийг малчин, сүүний чиглэлийн эрчимжсэн аж ахуй эрхлэгчид, аж ахуй нэгж, байгууллагуудад хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр олгоно. 

  • Сеператор /цахилгаан ба гар ажиллагаатай/– 140 ш, 
  • Бяслаг үйлдвэрлэх төхөөрөмж – 10 ш.
  • Сүү шинжлэгч багаж – 21ш

АХБ-ны “Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжлийн төслийн нэмэлт санхүүжилт” төслийн шугамаар сүүний үйлдвэрлэлийн дараах тоног төхөөрөмжийг малчдад зориулан нийлүүлэх арга хэмжээг II улиралд зохион байгуулна. 

  • Сеператор, бидон, хувин, аарц, бяслаг зүсэгч, цөцгийн тос цохигч, тавиур

  

2018 онд байгуулагдсан хөргөлтийн төв:

Төв аймаг: Мөнгөнморьт суманд ТЭСО корпорацын харьяа Милко ХХК сүү төвлөрүүлэх цэг-1, Баянчандмань суманд “Сүү борлуулалтын төв”-1 тус тус шинээр ашиглалтад орсон. 
Дорнод аймаг: Хөлөнбуйр сумын сүү үйлдвэрлэгчдийг түшиглэн өдөрт 2200 литр сүү хүлээн авах, цуглуулах төв орж малчдын сүүг хүлээн авч эхэлсэн. 
Хөвсгөл аймаг: Тариалан сумын Намнангийн ард 5000 литрийн, Титаник ХХК-ийн фермерийн аж ахуйн байранд 2000 литрийн багтаамжтай сүү хөргөлтийн танкуудыг байрлуулж Тариалан сум хөргөлтийн төвийн барилга цахилгааны шугамыг татаж бэлэн болгосон. 2019 онд ашиглалтад орно.

2018 онд ашиглалтад орсон бага оврын үйлдвэр цех:

Ховд аймаг: Булган сумын “Дашваанжил сүүн цацал” хоршоо 10 гаруй сая төгрөгийн үнэ бүхий сүү, цагаан идээ  боловсруулах цех ашиглалтад  оруулсан.
Завхан аймаг:  Цэцэн-уул, Отгон сумдад хоногт 1.0 тн сүү боловсруулах хүчин чадалтай бага оврын 2 үйлдвэр ашиглалтад орсон.
Архангай аймаг:  Бридж группийн санхүүжилтээр Цахир суманд хоногт 1,3 тн сүү боловсруулж, 21кг дундажтай 7 бяслаг, 20-30 литр цөцгий боловсруулах цех байгуулсан.
Дорнод аймаг: Сүүний хөргөлтийн тоног төхөөрөмжийг “Онхоодой Өндөр” ХХК-д, 10,0 сая төгрөгийн үнэ бүхий сүү боловсруулах тоног төхөөрөмжийг Хөлөнбуйр сумын “Сүүн цацал” бүлэгт хүлээлгэн өгч, 10 хүнийг ажлын байраар ханган ажиллаж байна.
Баянхонгор аймаг: Эрдэнэцогт суманд “Витафит импекс” ХХК-ний хөрөнгө оруулалтаар сүү цагаан идээ боловсруулах үйлдвэр байгуулагдахаар болсон бөгөөд одоогоор үйлдвэрийн барилгын ажил дууссан. 2019 онд тоног төхөөрөмж суурилуулалтын ажил эхэлнэ. 

Цаашид хэрэгжүүлэх арга хэмжээ:

  • “Мах, сүүний анхдугаар аян”-ыг улсын хэмжээнд эрчимжүүлэх;
  • Сүүний техникийн зохицуулалтын шаардлагад нийцсэн түүхий сүүг боловсруулах  үйлдвэрт тушаасан мал аж ахуй эрхлэгчдэд урамшуулал олгох журмыг боловсруулж батлуулах, хэрэгжилтийг зохион байгуулах;
  • Өсгөврийн хөрөнгө бүртгэх журам боловсруулж батлуулах;
  • Аймаг, нийслэл, сум, суурин газруудын хэрэгцээнд тохирсон орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий бага, дунд оврын хүнсний боловсруулах жишиг загвар үйлдвэр байгуулахыг дэмжих;
  • Хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлж, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн импортыг орлох болон экспортлох боломжийг бүрдүүлэх;
Зохиогчийн эрх ©2019 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам