Сүү үйлдвэрлэлийн салбарын танилцуулга

Монгол Улсын хэмжээнд сүү, сүүн бүтээгдэхүүний 220 үйлдвэр, цех үйл ажиллагаа явуулж, тэдгээрт нийт 1326 хүн ажиллаж байна. Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2016 оны урьдчилсан гүйцэтгэлээр 64.18 тэрбум, харин борлуулалт 70.3 тэрбум төгрөгт хүрсэн нь өмнөх онтой харьцуулахад тус бүр 22.3 – 33.7 хувиар өссөн дүнтэй.

Сүүний боловсруулах салбарын суурилагдсан хүчин чадлын 10 хүрэхгүй хувийг ашиглаж байна. Энэ нь орон нутагт сүү бэлтгэлийн тогтолцоо бүрдээгүй, зохистой дадал хэвшээгүй, саалтуур, хөргөх тоног төхөөрөмж дутагдалтай, орон нутагт ажиллах хүний нөөц хүрэлцээгүй, мөн сүүний боловсруулах үйлдвэрүүд эргэлтийн хөрөнгөөр дутмаг байгаатай холбоотой. Үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан сүүний хэмжээ 2016 оны урьдчилсан дүнгээр 73.16 сая л байгаа нь өмнөх онтой харьцуулахад 4 хувиар нэмэгджээ. 

Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг нэр төрлөөр нь авч үзвэл 2016 онд шингэн сүү, тараг болон зайрмагны үйлдвэрлэл өмнөх онтой харьцуулахад 9-31 хувиар өсч, харин цөцгий, цөцгийн тос, бяслаг, аарцны үйлдвэрлэл 23.5-54.8 хувиар тус тус буурчээ.

Нэр төрөл Хэмжих нэгж 2013 2014 2015 2016* Өсөлт /%/ 2016/2015
1 Шингэн сүү сая л 26.60 28.30 27.10 29.60 +9.2
2 Тараг сая л 8.80 7.09 7.11 7.98 +12.2
3 Зайрмаг сая ш 19.65 28.25 25.43 33.42 +31.4
4 Цөцгий, цөцгийн тос мян тн 1.19 1.45 1.44 0.65 -54.8
5 Бяслаг, аарц тн 140.7 106.9 146.6 112.1 -23.5

Манай улс 2016 онд нийт 23.1 мян тн сүү, 4.1 мян тн сүүн бүтээгдэхүүнийг импортоор авч хэрэглэсэн дүнтэй. 

 Импортын дүн Хэмжих нэгж 2013 2014 2015 2016*
   Хуурай сүү тн 3,959.2 4,104.7 3,137.1 2,552.3
    сая дол 15.9 19.3 7.8 6.4
  Өтгөрүүлсэн сүү тн 1,689.1 1,662.2 1,483.5 1,067.3
    сая дол 2.3 2.2 1.7 1.2
  Цөцгий, цөцгийн тос тн 139.4  143.2 224.2 292.4
    мян дол 637.2 727.2 847.2 1,064.1
  Тараг, цагаан идээ тн 1,110.1 904.4 224.2 292.4
    сая дол 2.2 1.7 0.8 1.1
  Бяслаг, аарц тн 801.9 889.0 924.6 720.7
    сая дол 3.6 3.9 3.5 2.6
  Шар сүү тн 6.8 35.4 20.2 28.5
    мян дол 7.2 38.2 24.2 26.1

Бяслаг, аарцны дотоодын үйлдвэрлэл буурсан нь дотоодын зах зээл дэх хэрэглэгчийн эрэлт буурсантай холбоотой /импортын дүн мөн буурсан/. Харин цөцгий, цөцгийн тосны дотоодын үйлдвэрлэл буурч, импортын хэмжээ өссөн байгаа нь хэрэглэгчийн сонголтоор тайлбарлагдана. Сүү, сүүн бүтээгдэхүүний зах зээлийн нарийвчилсан судалгаа хийх шаардлагатай байна. 

Сүүний боловсруулах салбарын эрх зүйн орчин нь Хүнсний тухай, Хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдлыг хангах тухай хууль, тогтоомж болон холбогдох бусад хууль, тогтоомжийн актаас бүрдэж байна. 

Хүнсний тухай хуулийн 3.1.6-д “стратегийн хүнс” гэж монгол хүний физиологийн хэрэгцээнд зайлшгүй шаардлагатай малын мах, сүү, тарианы үр, улаан буудай, гурил, ундны усыг тодорхойлсон. Иймд сүүний экспорт, импортын тоо хэмжээнд Засгийн газрын 2013 оны 77 дугаар тогтоолоор баталсан “Стратегийн хүнсийг экспортлох, импортлох зөвшөөрөл олгох түр журам”-ын дагуу зохицуулалтыг хийж байна. Тухайлбал, Хүнсний аюулгүй байдлын үндэсний зөвлөлөөс 2017 онд импортлох хуурай сүүний хэмжээг 4.4 мян тн, харин шингэн сүүг импортлохгүй байхаар тус тус шийдвэрлэсэн.

Сүүний боловсруулах салбарт хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ

Үндэсний аян өрнүүлэх тухай Засгийн газрын 2016 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн 212 дугаар тогтоол батлагдсан. Энэ тогтоолын хүрээнд “Мах, сүүний анхдугаар аян”-ыг зохион байгуулах арга хэмжээний төлөвлөгөөний төслийг боловсруулаад байна. 

Аяныг дараах зорилтын хүрээнд зохион байгуулна. Үүнд:

  1. Аян хэрэгжих эрх зүй, эдийн засгийн таатай орчныг бүрдүүлэх;
  2. Мах, сүүний чиглэлийн үхрийн эрчимжсэн аж ахуйг хөгжүүлж түүхий эдийн улирлын хамаарлыг буурах;
  3. Мал, сүү бэлтгэн нийлүүлэлтийн оновчтой тогтолцоог бүрдүүлэх;
  4. Мах, сүү боловсруулах салбарыг хөгжүүлж, үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан мах, сүүний хэмжээг нэмэгдүүлэх;
  5. Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн, мах, махан бүтээгдэхүүний дотоодын хэрэглээ, экспортыг дэмжих.

Аяны хүрээнд авч хэрэгжүүлэх зарим томоохон арга хэмжээнээс дурдвал:

  1. Орон нутгийн сүүний нөөц ашиглалтыг сайжруулах, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах зорилгоор бага, дунд оврын хуурай сүүний үйлдвэрүүдийг орон нутагт байгуулна. “MDM” ХХК-тай хамтран хэрэгжүүлэх төслийн хүрээнд 2017 онд эхний ээлжинд хуурай сүү үйлдвэрлэх бага, дунд оврын тоног төхөөрөмжийг 60 суманд суурилуулж, хуурай сүүний үйлдвэр байгуулна. Энэ арга хэмжээний хүрээнд импортыг орлох дотоодын үйлдвэрлэл хөгжинө.
  2. Сүү бэлтгэн нийлүүлэлтийн тогтолцоог дэмжих зорилгоор орон нутагт сүү бэлтгэх, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх техник, тоног төхөөрөмж /цөцгийн тос ялгах сеператор, сүүний зориулалтын бидон сав, үнээ саах зөөврийн цахилгаан саалтуур г.м/, хэрэгслийн дэмжлэгийг хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарт хэрэгжиж байгаа олон улсын хөтөлбөр, төслийн хүрээнд үзүүлнэ. 
  3. Мал, амьтны гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг дэмжих, шинэ технологи нэвтрүүлэх, бүтээгдэхүүний нэр төрлийг олшруулах зорилгоор шинэ шугам суурилуулах, үйлдвэрлэл өргөтгөхөд зээлийн дэмжлэг үзүүлэхээр төлөвлөсөн. Энэ арга хэмжээний хүрээнд аян хэрэгжих 4 жилийн хугацаанд жил бүр 1-2 нэр төрлийн шинэ бүтээгдэхүүн бий болно гэж тооцож байна. 
  4. Хүн амын эрүүл мэндийг дэмжих, сүүний хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилгоор “Үдийн цай” хөтөлбөрийн хүрээнд “өдөрт нэг аяга сүү” арга хэмжээг хэрэгжүүлж, Улаанбаатар хотын ерөнхий боловсролын сургуулиудын 1-5 дугаар ангийн нийт 105 мянган хүүхдийг хамруулан, жилд дунджаар 2.6 сая.л эрүүл ахуйн шаардлага хангасан сүүг нийлүүлнэ. 
Зохиогчийн эрх ©2017 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам