Органик хүнсний үйлдвэрлэл

Органик хүнс хөдөө аж ахуйн салбарын уриа: АЛСЫГ ХАР, ОРГАНИКИЙГ СОНГО (THINK FUTURE    PICK ORGANIC)

Салбарын алсын хараа:  ОРГАНИК, ТОГТВОРТОЙ ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ЗАРЧМЫГ ХҮНСНИЙ СҮЛЖЭЭНИЙ БҮХ ҮЕ ШАТАНД ХЭВШҮҮЛЭХ

Салбарын зорилго: 2030 ОНД ХҮНС, ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН 5 ХУВЬ ОРГАНИК БАТАЛГААЖУУЛАЛТАД ХАМРАГДСАН БАЙХ

Байгаль цаг уурын өөрчлөлтөөс шалтгаалан зөвхөн Монголд ч биш дэлхий нийтэд га-аас авах ургацын хэмжээ багасч, гадаргын болон гүний ус хомсдон, хөрсний үржил шим муудаж, цөлжилт явагдаж байна. Хотжилт нэмэгдэн, хүн амын тоо өсч , аливаа улсын хүнсний баталгаат байдлыг хангах нь хүнсний нөөцийн хязгаарлагдмал нөхцөлд улам хүнд болж байна. Иймд дэлхийн улс орны Засгийн газруудын 2030 он хүртэлх хөгжлийн төлөвлөлтөд органик үйлдвэрлэл  маш чухал байр суурь эзэлж байгаа бөгөөд Европын улс орнууд Хөдөө аж ахуйн бодлогоо органик үйлдвэрлэлийн зарчимтай нийцүүлэн үндсээр нь шинэчлэхээр ажиллаж байна.

2017 оны эхний байдлаар дэлхийн 87 улсад органик хүнс, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг зохицуулсан хууль эрх зүйн орчин бүрдсэн бөгөөд дэлхийн 179 улсын 2.4 сая фермер, үйлдвэрлэгчид нийт 50,9 сая га талбайд органик үйлдвэрлэл эрхэлж, 81.6 их наяд америк долларын бүтээгдэхүүнийг дэлхийн зах зээлд нийлүүлж байна. Нэг хүнд ногдох органик бүтээгдэхүүний хэрэглээ жилд 11.1  доллар байгаа нь 1999 онтой харьцуулахад 4.4 дахин өссөн байна (Эх үүсвэр: https://www.ifoam.bio/en/news/2017/02/09/world-organic-agriculture-2017). 

Дээрх дотоод болон гадаад нөхцөл байдал, хөгжлийн чиг хандлагад нийцүүлэн Монгол Улсын Их хурал, Засгийн газраас “Органик хүнсний тухай” хуулийг 2016 оны 4 сард (Органик хүнсний тухай хуулийг энд дарж үзнэ үүhttp://www.legalinfo.mn/law/details/11884), мөн 2018 оны 1 сард Хүнс, Хөдөө Аж Ахуй, Хөнгөн үйлдвэрийн Сайдын А-09 тушаалаар хүснэгтэд заасан журам, аргачлал, жагсаалтыг баталсан (Органик хүнсний тухай хуулийг дагалдан гарсан журам, аргачлал, жагсаалтыг энд дарж үзнэ үү http://www.legalinfo.mn/law/details/13149), Монгол улсын Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт “...Органик хүнсний үйлдвэрлэлийн эрх зүйн орчинг бүрдүүлж, энэ салбарыг хөгжүүлэх санхүү, хөрөнгө оруулалт, татварын бодлогыг хэрэгжүүлнэ...” гэсэн томоохон зорилтыг тавьсан нь органик хөгжлийн концепцийг Монгол улсад хэрэгжүүлж эхлэхэд  чухал түлхэц болж байна.  

Органик хүнсний тухай хуулийн эрх зүйн зохицуулалт нь Органик ХАА-н хөдөлгөөнүүдийн олон улсын  Холбоо (IFOAM), НҮБ-ын ХХААБ, ДЭМБ-ын хамтарсан Хүнсний хууль эрх зүйн хороо (Codex Alimentarius Commission),  Олон улсын стандартчилалын байгууллага (ISO), ДХБ-ын Худалдааны техникийн саад тотгорын хэлэлцээрийн 3 дахь хавсралт, НҮБ-ын Худалдаа ба хөгжлийн чуулганаас баталж, гаргасан зөвлөмж, бичиг баримтад үндэслэсэн учир Монгол улс дэлхийн улс орнуудтай органик салбарт хамтран ажиллах боломжийг нээж өгч байгаа юм.  

Органик хүнсний тухай хууль нь “Нийтлэг үндэслэл”, “Органик үйлдвэрлэл”, “Органик хүнсний баталгаажуулалт, шошгололт, бүртгэл” гэсэн 3 бүлэг, 14 зүйлтэй бөгөөд  дараахь үндсэн харилцааг  зохицуулна. Үүнд:

  1. Хяналтын байгууллагад бүртгэлтэй, хүнсний чиглэлийн үйл ажиллагаа эрхлэгчид болон малчин, тариаланчид   органик үйлдвэрлэлд шилжих нь сайн дурын хэрэг байхаар;
  2. Органик үйлдвэрлэлийг эрхлэхдээ а) Монгол Улсын эрх бүхий байгууллагаар итгэмжлэгдсэн баталгаажуулалтын байгууллага, б) Монгол Улсад бүртгэлтэй, гадаад улсын итгэмжлэгдсэн баталгаажуулалтын байгууллага, в) үйлдвэрлэгч, хэрэглэгч болон бусад талууд хамтран баталгаажуулах оролцооны баталгаажуулалтын аль нэгэнд хүсэлтээ гаргаж, үнэлгээ хийлгэн, шилжилтийн үеийн хугацааг тогтоолгоод гэрээ байгуулахаар;
  3. Баталгаажуулалтын байгууллагаас гэрээг дүгнэн, үйлдвэрлэл эрхлэгчийн үйл ажиллагаа нь батлагдсан хууль, журам, стандартад нийцсэн тохиолдолд бүтээгдэхүүнийг нь баталгаажуулан, “органик” болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээ хэрэглэх эрх нь нээгдэхээр;
  4. Баталгаажуулалтын зардлыг үйлдвэрлэгч өөрөө хариуцахаар;
  5. Орцын 90 болон түүнээс дээш хувь нь органик найрлагатай хүнс, тэжээл, бордоог Монгол улсад органикт тооцож, органик болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээ, “органик”, “байгалийн цэвэр” “байгалийн гаралтай цэвэр” гэсэн үг монгол болон гадаад хэлээр бичигдсэн байхаар;
  6. Органик үйлдвэрлэл эрхлэх болон хүнс үйлдвэрлэхэд баримтлах журам, хэрэглэх бодисын жагсаалт, органик хүнсний орц найрлагыг тооцох аргачлал, хамтын оролцооны баталгаажуулалтын байгууллагад тавих шаардлага, баталгаажуулалт хийх журам, органик болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээний загвар, хэрэглэх журмыг хүнс, хөдөө аж ахуйн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн батлахаар;
  7. Органик үйлдвэрлэлийн зарчим, үйлдвэрлэл эрхлэхэд тавигдах шаардлага, үйлдвэр эрхлэгчийн эрх үүрэг, баталгаажуулалтын байгууллагын эрх үүрэг,   хуулиар хориглосон зүйл ашигласан бол  хариуцлага хүлээлгэхээр хуульчилсан болно.   

Органик үйлдвэрлэлд дор дурдсан зүйл ашиглахыг хориглосон. Үүнд:

  • хуулиар зөвшөөрөгдсөнөөс өөр бодис;
  • хувиргасан амьд организм, түүнээс гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүн; 
  • эсээр үржүүлэх /клонинг/ аргаар гарган авсан мал, амьтан, үр төл;
  • айл өрх болон үйлдвэр, аж ахуйн газрын бохир, цэвэрлэх байгууламжийн лаг;    
  • цацрагийн боловсруулалт хийх; 
  • өсөлтийн даавар хэрэглэх. 

Органик хүнсний бүртгэл, баталгаажуулалтын мэдээллийн сангийн ерөнхий бүтэц:

  1. органик үйлдвэрлэлд шилжих шилжилтийн үеийг эхлүүлсэн,   шилжиж чадаагүй, органик хүнсийг баталгаажуулах тухай гэрээ байгуулсан, баталгаажсан, гэрчилгээ олгогдсон, түдгэлзүүлсэн, баталгаажилтыг хүчингүй болгосон   аж ахуйн нэгжийн бүртгэл 
  2. үндэсний, экспорт, импортын органик   хүнсний бүтээгдэхүүний бүртгэл
  3. баталгаажуулалт байгууллагын бүртгэл зэрэг болно. 

Органик хүнсний баталгаажуулалт:

Органик салбарын эрх зүйн зохицуулалтын хамгийн гол, цөм бол зах зээлд нийлүүлэх органик хүнсийг үнэн зөв баталгаажуулан, хэрэглэгчдэд хүргэх, буруу шошголсон бүтээгдэхүүнээс үүдэн хэрэглэгчид хохирохоос сэргийлэх асуудал байдаг. 

Органик хүнсний тухай хуульд зааснаар органик хүнсийг баталгаажуулах 3 түвшний байгууллага Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй. Үүнд: 1/СХЗГ-аас итгэмжлэгдсэн баталгаажуулалтын байгууллага 2/ Монгол Улсад бүртгүүлсэн, олон улсын итгэмжлэлтэй баталгаажуулалтын байгууллага 3/ харилцан итгэлцэлд тулгуурлан үйлдвэрлэгч, хэрэглэгч болон бусад талууд хамтран баталгаажуулах оролцооны баталгаажуулалтын байгууллага. 

Энэ 3 төрлийн баталгаажуулалтын байгууллагаас өнөөдөр Монгол улсын хэмжээнд хамгийн бодитой, богино хугацаанд үйл ажиллагаа нь жигдрэх боломжтой, орон нутгийн органик хүнсний зах зээл рүү чиглэсэн баталгаажуулалтын байгууллага бол хамтын баталгаажуулалтын байгууллага юм. 

Энэхүү байгууллагын давуу тал нь: 1/ жижиг аж ахуй эрхлэгчдийг нэг зорилгод хуулийн хүрээнд нэгтгэж чаддаг 2/ нэг ижил төрлийн бизнес эрхэлж байгаа хүмүүс хоорондоо мэдлэг чадвараа хуваалцах, харилцан бие биендээ зөвлөгөө өгөх, суралцах, хяналт тавих, цаашдын үйл ажиллагаа уялдуулах, хамтын шийдвэр  гаргах зэрэг нөхцөл бололцоог бүрдүүлдэг. 3/ баталгаажуулалтын байгууллагын гишүүд нь мөрдөж ажиллах зарчим, журам, стандарт, зөрчилд хүлээлгэх хариуцлагаа өөрсдөө тодорхойлж, үйл ажиллагаа нь тунгалаг байдаг учраас баталгаажуулалт шударга явагдах, бүтээгдэхүүн нь хэрэглэгчдийн таашаал хүртэж, зах зээлд амжилт олох илүү боломжтой байдаг. 

Органик хүнсний тухай хуулийг дагалдан гарсан журам, аргачлал, жагсаалтын талаарх мэдээллийг дараах хүснэгтээс харна уу. 

Эрх зүйн үндэслэл Журам, аргачлал, жагсаалтын нэр Үндсэн бүтэц Зохицуулах харилцаа
1 Органик хүнсний тухай хууль (Цаашид ОХТХ гэх)-ийн 8 дугаар зүйлийн 8.3 дахь хэсэг “Хөдөө аж ахуйн органик үйлдвэрлэл эрхлэх болон органик хүнс үйлдвэрлэхэд баримтлах журам”- 5 бүлэг, 24 зүйлтэй Нийтлэг үндэслэл Ерөнхий шаардлага, органик түүхий эд, тэжээл, бордоо, үр, суулгацыг импортлоход тавигдах шаардлагууд
Органик газар тариалангийн үйлдвэрлэл Органик таримлын төрөл, сортыг сонгох, үр үржүүлгийг явуулах, органик газар тариаланд шилжих хугацааг тодорхойлох, таримлын сэлгэх, ямар төрлийн бордоог хэрэглэж хөрсний үржил шимийг сайжруулах, хортон шавьж, өвчин, хог ургамалтай тэмцэх, бохирдлоос сэргийлэх арга хэмжээ авах, хамгаалагдсан хөрсний аж ахуйг органик үйлдвэрлэлийн зарчимд нийцүүлэн явуулах
Органик мал аж ахуйн үйлдвэрлэл Органик мал аж ахуйг хөтлөх арга хэлбэр, малын гарал үүслийг баталгаажуулах,  шилжилтийн үеийн хугацааг тогтоох,  мал, амьтны үүлдэр угсааг органик үйлдвэрлэлийн зарчимд нийцүүлэн сайжруулах, үржлийг явуулах, мал, амьтныг бүртгэлжүүлэх, бэлчээр ба тэжээлд тавигдах үндсэн шаардлагыг тодорхойлох, малыг эрүүлжүүлэх, малын өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, малыг органик үйлдвэрлэлийн зарчимд нийцүүлэн тээвэрлэх, төхөөрөх
Органик зөгийн аж ахуй Зөгийг органик зарчимд нийцүүлэн арчлах, маллах, зөгийн органик суурийг зохион байгуулах, ариутгах, халдваргүйтгэх, зөгийг эмчлэх, тэжээх, зөгийн аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг органик үйлдвэрлэлийн зарчимд нийцүүлэн боловсруулах
Органик хүнсийг боловсруулах үйлдвэр Зэрэгцээ болон тусгаарласан үйлдвэрлэл явуулах, органик бүтээгдэхүүний орц найрлагыг хэрхэн сонгох, хүнсний түүхий эдийг органик үйлдвэрлэлийн зарчимд нийцүүлэн хэрхэн боловсруулах, савлах, хортон шавьж болон бусад төрлийн бохирдлоос хэрхэн сэргийлэх, тоног төхөөрөмж болон үйлдвэрлэлийн байрны ариутгал, халдваргүйтгэлийг ямар горимоор гүйцэтгэх
2 ОХТХ-ийн 11 дүгээр зүйлийн 11.6 дахь хэсэг “Органик болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээний загвар, хэрэглэх журам” нь 3 зүйл, 4 зураг, 3 хавсралттай Органик болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээний загвар, хэмжээ, төрлийг баталгаажуулалтын байгууллагын төрөл, органик үйлдвэрлэлд шилжих үе шаттай уялдуулан тодорхойлох,   хүнсний түүхий эд, бүтээгдэхүүний орцын хувь хэмжээнээс шалтгаалан  шошгын аль хэсэгт ямар өнгө, хэмжээгээр органик болохыг илэрхийлсэн тэмдэг, тэмдэглэгээ, мэдэгдлийг хэрэглэх, хяналт тавих асуудлыг зохицуулсан.
3 ОХТХ-ийн 10 дугаар зүйлийн 10.2 ба 10.3 дахь хэсэг Органик хүнсийг харилцан итгэлцэлд тулгуурлан хамтран баталгаажуулах  этгээдэд тавих шаардлага, бүртгүүлэх болон баталгаажуулалт хийх журам” нь 5 зүйл 1 хавсралттай “ХББ”-д тавигдах шаардлага, яамнаас бүртгэх, хянах, хамтран ажиллах гэрээгээр зохицуулах асуудлууд, ХББ-аас түүхий эд, бүтээгдэхүүн, аж ахуйн нэгж, иргэдийн үйл ажиллагаанд баталгаа олгох, мэдээллийн сан бүрдүүлэх үйл ажиллагааг зохицуулсан болно.
4 ОХТХ-ийн 8 дугаар зүйлийн 8.4 дэх хэсэг “Органик хүнсний орцын найрлага тооцох аргачлал” нь 3 зүйл, 2 жишээ хүснэгттэй Дан ба нийлмэл найрлагатай, хуурай ба шингэн хүнсний түүхий эд бүтээгдэхүүний органик орцын хувь хэмжээг тогтоох,  мал, амьтны тэжээлийн органик орцыг тооцох, түүхий эд бүтээгдэхүүний органик орцын хувь хэмжээг тогтоосон тухай тэмдэглэлийг хөтлөх
5 ОХТХ-ийн 8 дугаар зүйлийн 8.3 дахь хэсэг “Хөдөө аж ахуйн органик үйлдвэрлэл эрхлэх болон органик хүнс үйлдвэрлэхэд хэрэглэх бодисын жагсаалт” нь 6 зүйлтэй Газар тариалангийн органик үйлдвэрлэлд хэрэглэхийг зөвшөөрсөн бордоо ба хөрс сайжруулагчийн жагсаалт, ургамал хамгааллын бодис болон өсөлт зохицуулагчийн жагсаалт, мал аж ахуйн органик үйлдвэрлэлд хэрэглэхийг зөвшөөрсөн бодисын жагсаалт, малын байр, хашаа саравч, тоног төхөөрөмжийн ариутгал, халдваргүйжүүлэлт болон шавьж устгалд хэрэглэх бодисын жагсаалт, органик хүнсийг боловсруулахад ашиглах хүнсний нэмэлт болон туслах бодисын жагсаалт,тоног төхөөрөмжийн цэвэрлэгээ, ариутгал, халдваргүйтгэлд хэрэглэх бодисын жагсаалт

Органик салбарын хөгжлийг хангах чиглэлээр 2014-2017 он, 2018 оны эхний улиралд хийсэн гол ажлыг тоймловол: 

  • Органик хөдөө аж ахуйн хөгжлийг дэмжих” TCP/MON/3503 төслийг хэрэгжүүлсэн.
  • Органик хүнсний тухай хууль батлагдсан.
  • Органик хүнсний баталгаажуулалтын орон тооны бус шинжээчийн эрхийг 25 ажилтанд олгосон.
  • Органик хүнс, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр мэдлэг олгох 20 орчим сургалтыг зохион байгуулсан.
  • Органик хүнс, хөдөө аж ахуйн чуулганыг 2 удаа, НҮБ-ын ХХААБ, Монголын бүтээмжийн байгууллагатай хамтран  оролцооны баталгаажуулалтын сургалтыг 2 удаа зохион байгуулж, төрийн, төрийн бус,  эрдэм шинжилгээ, сургалтын байгууллагууд, Олон улсын байгууллага, аж ахуйн нэгжийн нийт 320 гаруй төлөөлөл оролцов. 
  • Органик хүнсний тухай хуулийг дагалдан гарах журам, аргачлал, жагсаалтыг батлуулав. 
  • Органик хүнсний бүртгэл, баталгаажуулалтын мэдээллийн санг бүрдүүлэв. 
  • Органик хүнс хөдөө аж ахуйн салбарын уриа, гэрчлэх тэмдгийн загварыг боловсруулж, дэмжигдэв. 

2018 онд хэрэгжүүлэх ажлын тойм жагсаалт

  • Органик хүнсийг улсын бүртгэлд бүртгэх журмын төслийг боловсруулах, хэлэлцүүлэх, батлуулах
  • “Органик болохыг илэрхийлсэн” тэмдэг, тэмдэглэгээг Оюуны өмч, улсын бүртгэлийн ерөнхий газарт гэрчлэх тэмдгээр бүртгүүлэх
  • Ойн дагалдах баялаг болон байгалийн ургамлыг түүж, ашиглан, органик бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх талбайн хил заагийг тодорхойлох, нөөцийн үнэлгээг  хийх, байгаль орчны улсын нэгдсэн мэдээллийн санд бүртгэх ажлыг зохион байгуулах хамтарсан ажлын хэсгийг байгуулах, үйл ажиллагааг  нь жигдрүүлэх
  • Органик хүнсний баталгаажуулалт, бүртгэлийн сан, www.organicmongol.org цахим хуудасны нээлтийг хийх,  тогтмол ажиллуулах боломжийг бүрдүүлэх  
  • Органик хүнс үйлдвэрлэгчдийн Үндэсний III чуулган болон сургалтыг зохион байгуулах
  • Органик үйлдвэрлэлд ашиглахыг зөвшөөрсөн бодисын каталогийг боловсруулж, хянуулан, хэвлэх 
     

Зохиогчийн эрх ©2018 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам