Ноос ноолууран бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл

Ноос, ноолуурын салбарыг хөгжүүлэх эрхзүйн үндэслэл.

Улсын Их Хурлын 2016 оны 19 дүгээр тогтоолоор баталсан “Монгол Улсын  тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал -2030”-ын 2.1.3 дахь хэсэгт аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх I үе шат буюу 2016-2020 онд “Нийт боловсруулах үйлдвэрлэлийн эзлэх хувийн жинг 15 хувьд хүргэж, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний биржийн сүлжээг боловсронгуй болгож, дэвшилтэт технологид суурилсан экспортын чиглэлийн боловсруулах үйлдвэрлэлийн кластерыг хөгжүүлж, бүтээмжийг нэмэгдүүлж, арьс шир, ноос, ноолуур зэрэг түүхий эдийн бүрэн боловсруулалтыг 60 хувьд хүргэх”;

Улсын Их Хурлын 2016 оны 45 дугаар тогтоолоор баталсан Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн  2.50 дахь заалтад “Хөнгөн, жижиг дунд үйлдвэр, хоршооны салбарт урт хугацаат хөрөнгө оруулалтын болон санхүү зээлийн уян хатан бодлого хэрэгжүүлнэ”;

“Улсын Их Хурлын 2016 оны 71 дүгээр тогтоолоор баталсан “Эдийн засгийг сэргээх хөтөлбөр”-ийн 1 дүгээр хавсралтаар батлагдсан төлөвлөгөөний  2.1.10-дахь заалтад “Ноолуур” хөтөлбөрийг шинэчлэн боловсруулж, хэрэгжүүлэх гэж; 1.1.8. дахь заалтад Байнгын болон түр ажлын байрыг тогтвортой хадгалж байгаа аж ахуйн нэгжийг татвар, зээлийн бодлогоор дэмжих гэж тус тус заасны дагуу экспортын чиглэлийн, импортыг орлох  эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхээр ажиллаж байна.

Ноолуурын салбар:

Манай улс 2017 оны жилийн эцсийн мал тооллогын дүнгээр нийт 66.2 сая мал бойжуулжсанаас 7 үүлдэр, 3 омгийн  27,3 сая толгойг ямаан сүрэг эзэлж, ноолуурын нөөц 9400 тоннд хүрсэн нь 2000 онтой харьцуулахад 2,6 дахин өсжээ.

Дэлхийн хэмжээний ноолуурын нөөцийн 40 хувийг Монгол, 48 хувийг Хятад, 12 хувийг Иран, Афганистан зэрэг улсууд бэлтгэдэг. Ноолууран ширхэгт нь байгалиас нано бүтэцтэй учраас дээд зэргийн зөөлөн, хөнгөн, дулаан, уян хатан, бөх бат, амьсгалдаг, агаар шүүдэг, галд тэсвэртэй, байгальд задардаг зэрэг хүний эрүүл мэнд, байгальд ээлтэй үзүүлэлтээрээ ноолууран бүтээгдэхүүн нь хэрэглэгчийн түвшингийн дундаас дээш болон тансаг хэрэглээний бүлгийнхний хэрэгцээт бүтээгдэхүүн болж, өндөр хөгжилтэй орнуудын зах зээлд эрэлттэй хэвээр байна.

Ноолуурыг чанараар ангилж, ялгавартай үнээр худалдан авах бэлтгэлийн тогтолцоо алдагдаж, зөвхөн жингээр нь тооцож бэлтгэн угаасан байдлаар нийт ноолуурын 80 гаруй хувь нь экспортод гарч байгаа тул малчид ямааг чанараар нь бус гарц сайтай нас гүйцсэн ямааг түлхүү өсгөж байгаагаас ноолуурын чанарын үндсэн үзүүлэлт болох микроны чанарын үзүүлэлт буурсаар байгаа нь манай ноолууран бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг бууруулахад хүрэхээр байна. 

2017 оны байдлаар ноолуур боловсруулах салбарт угаах үйлдвэр 25, самнах (хялгас ялгах) үйлдвэр 6, иж бүрэн технологийн дамжлагатай цогцолбор үйлдвэр 8, самнах болон сүлжих 2, ээрэх болон сүлжих 1, сүлжихийн дунд үйлдвэр 6, жижиг үйлдвэр 250, нийт 298 үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж,  угаасан ноолуурыг Хятад, самнасан ноолуурыг Итали, Англи, нэхмэл сүлжмэл бүтээгдэхүүнийг Америк, Герман, Солонгос, Япон, Белги, Франц зэрэг 20 гаруй оронд экспортолж байна.  

Ноолуурын салбарт  12980 тонн ноолуур угаах, 4606 тонн ноолуур самнах, 1280 тонн утас ээрэх, 2,8 сая ширхэг сүлжмэл үйлдвэрлэх, 1868 тууш метр нэхмэл эдлэл үйлдвэрлэх хүчин чадал суурилагдсан боловч,  угаах 100 хувь, самнах 20 хувь, ээрэх 34 хувь, нэхэх 25 хувь, сүлжих 70 хувьтай ашиглаж байна.  

2017 оны байдлаар 5413 тн угаасан ноолуур, 509 тн самнасан ноолуур, 915.6 мянган ширхэг сүлжмэл хувцас үйлдвэрлэсэн нь түүхий эдийн нийт нөөцийн 90 хувийг анхан шатны боловсруулалт хийсэн байдлаар, 10 хувийг нэхмэл, сүлжмэл зэрэг эцсийн бүтээгдэхүүнээр экспортод гаргажээ. 

Жил бүрийн ноолуурын бэлтгэлийн үе болох 3,4-р сард эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрүүд түүхий эдээ худалдан авах эргэлтийн хөрөнгийн дутагдалд орж байхад гадаадын худалдаа эрхлэгчид их хэмжээний бэлэн мөнгөтэй ирж, сайн чанарын түүхий эдийг бэлэн мөнгөөр үнэ өсгөн худалдан авч, орлого нь тодорхойлох боломжгүй нөхцөлөөр маш бага орлогын албан татвар төлж,  экспортын татваргүйгээр түүхий эдийн 80 гаруй хувийг ямарч өртөг шингээлгүй угаасан байдлаар экспортод гаргаж байгаа нь эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч том үйлдвэрүүд өөртөө байдаг түүхий эдийн хомсдолд орж, суурилагдсан хүчин чадлынхаа дөнгөж 40-60%-ийг ашиглаж байгаа нь тулгамдсан асуудалын нэг болоод байна. 

Ноолуурын салбарт инженер, техникийн 1000, нарийн мэргэжлийн 3000 гаруй ажилтны хэрэгцээ байгаа ч сүүлийн 5 жилд дунджаар инженерийн боловсролтой 40-50, нарийн мэргэжлийн 10 хүрэхгүй хүн жилд бэлтгэгдэж байгаа нь үйлдвэрийн жигд ажиллагаа алдагдаж, тус салбарын мэргэжлийг сонирхох хүүхдийн тоо цөөрсөөр байгаа нь мэргэжилтэй ажилтаны хүрэлцээ дутагдалтай байгааг харуулж байна. 

Дээрх тулгамдсан асуудлыг шийдэх зорилгоор Монгол улсын Засгийн газрын 2018 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдрийн 47 дугаар тогтоолоор Ноолуур хөтөлбөрийг баталлаа. Энэхүү хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэнээр ажлын байрыг тогтвортой хадгалах, нэмэгдүүлэх, ноолуурыг чанараар нь ангилж бэлтгэдэг болгох, түүхий эдийн бэлтгэлд зориулсан эргэлтийн хөрөнгийн,  техникийн шинэчлэлт болон үйлдвэрлэлийн өргөтгөлд зориулсан хөрөнгө оруулалтын зээлийн нөхцөлийг илүү таатай болгож эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлт, экспортыг нэмэгдүүлэх юм. 

Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэнээр нэхмэлийн салбарт нийт 5500 гаруй ажлын байр тогтвортой хадгалагдаж, 3600 гаруй ажлын байр шинээр бий болж, эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлт, экспорт 5,7 дахин өсөх юм.

Ноосны салбарын мэдээлэл: 

Ноос боловсруулах салбарт хивс үйлдвэрлэх 2 үйлдвэр, 4 нэхэх үйлдвэр, 8 ээрэх үйлдвэр, нэхээсгүй эдлэл үйлдвэрлэх 1 үйлдвэр, 19 угаах үйлдвэр, 16 хялгас ялгах үйлдвэр, 56 сүлжих үйлдвэр, эсгий эдлэл үйлдвэрлэх 16 үйлдвэр, 169 эсгийлэх үйлдвэр, нийт 291 үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж байна. 

2011-2016 оны хооронд 1 ээрэх үйлдвэр, 8 угаах үйлдвэр,  ноосон дулаалга үйлдвэрлэх 4 үйлдвэр, 11 хялгас ялгах үйлдвэр, нанодаавуу үйлдвэрлэх 1 үйлдвэр, 21 сүлжих үйлдвэр, 70 гаруй эсгийлэх үйлдвэр шинээр ашиглалтанд орж, бэлэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 30-40% өссөн нь жил бүр дундажаар 10-12%-ийн өсөлттэй ажилласан байна.

Ноос боловсруулах салбарт тогтмол болон улирлын чанартайгаар нийт 10890 ажиллагсад ажиллаж байгаа нь 2011 онтой харьцуулахад 38%-иар өссөн байна.

2016 оны мал тооллогын дүнгээр манай улсад 61 сая толгой мал тоологдож малын тоо 5 төрөл дээр өсч, түүхэндээ хамгийн дээд хэмжээнд хүрсэн байна. Үүнээс 27,9 сая.толгой хонин сүрэг, 25,6 сая.толгой ямаан сүрэг, 401,3 мян.толгой тэмээн сүрэг, 4,1 сая.толгой үхэр сүрэг, 3,6 сая.толгой адуун сүрэг тоологдсон ба жилд 33,4 мян.тн хонины ноос, 1,6 мян.тн тэмээний ноос, 380 тн сарлагийн хөөвөр бэлтгэгдэх боломжтой байгаагаас хонины ноосны 80%, тэмээний ноосны 30%, сарлагийн хөөврийн 35%-ийг боловсруулж байна. 

Манай улсын хувьд 2016 оны суурилагдсан хүчин чадлын хувьд авч үзэхэд анхан шатны боловсруулалтын хүчин чадал нөөцөөсөө 20% давсан байхад  1600 тн ээрмэл, 1200 мя.м2 хивс, 23 мя.м2 эсгий, 520 мя 2 барилгын дулаалгын материал, 2.5 сая тууш метр даавуу нэхэх хүчин чадал суурилагдсан байна. Энэ хүчин чадлын ашиглалтыг авч үзвэл ээрэх 40%, хивс -35%, эсгий үйлдвэрлэлийн 40%, барилыгн дуаалгын материалын 20%, даавуу нэхэх -15%-ийг дөнгөж ашиглаж байна.

2016 онд 21 аймгийн 332 сум, Улаанбаатар хотын 6 дүүргийн нийт 102832 малчин, мал бүхий этгээд 21.6 мян.тн хонины ноос 1,1 мян.тн тэмээний ноос нийт 22,7мян.тн ноос бэлтгэн үндэсний 90 үйлдвэрттушааж 22,0 тэрбум төгрөгийн урамшуулалд хамрагдсан. 

2011 онд батлагдсан “Үндэсний үйлдвэрлэгчдийг дэмжих, ажлын байрыг нэмэгдүүлэх зарим арга хэмжээний тухай” Монгол Улсын Их Хурлын 30-р тогтоол нь үндэсний үйлдвэрлэлд түүхий эдээ тушаасан малчинд урамшуулал олгож, үндэсний үйлдвэрлүү түүхий эдийн урсгалыг чиглүүлсэнээр ноос боловсруулах салбарт хөгжлийн шинэ үеийг авчирсан, түүнийг сэргээн хөгжүүлэх боломжийг нээж өгсөн түүхэн ач холбогдолтой бөгөөд уг тогтоол хэрэгжиж эхэлснээс хойш:

  • Үндэсний үйлдвэрүүд түүхий эдийн хомсдлоос бүрэн гарч, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хэвийн тасралтгүй явагдах боломжтой болсон.
  • Үндэсний үйлдвэрүүдийн түүхий эдийн хангамж найдвартай баталгаатай болсон.
  • Үйлдвэрүүдэд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлтээ нэмэгдүүлэх, шинэ нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, техник технологийн шинэчлэлт хийх боломж бүрдэж эхэлсэн.
  • Ноосон дулаалгын материалын үйлдвэрүүд ашиглалтанд орж эхэлснээр доод сортын ноос, бодын хөөвөр хялгас, үйлдвэрлэлийн технологийн дамжлагын хаягдал зумалсан ноос, сэв хялгас зэрэг одоогоор үйлдвэрлэлд бараг ашиглагдахгүй байгаа түүхий эдийн ашиглалт нэмэгдэж, ноос боловсруулах салбарын үйлдвэрлэл хаягдалгүй технологиор ажиллах боломж бүрдэж эхэлсэн.

Шинээр ашиглалтанд орсон:

  • Хөвсгөл аймагт 3000 тн ноос угаах, 150 тн ноос самнах 
  • Говьсүмбэр аймагт 3000 тн ноос угаах, 200 тн ноос самнах 
  • Өвөрхангай аймагт 3000 тн ноос угаах, 360 тн самнасан ноос үйлдвэрлэх 
  • Төв аймагт 18/1-100/2 номерын 200 тн нарийн ноосон ээрмэл утас үйлдвэрлэх 
  • Дархан-Уул аймагт 124 мян.м² барилгын ноосон дулаалгын материал үйлдвэрлэх 
  • Улаанбаатар хотод 360 мян.м² барилгын ноосон дулаалгын материал үйлдвэрлэх 
  • Улаанбаатар хотод 320 мян.м²  барилгын ноосон дулаалгын материал үйлдвэрлэх 
  • Архангай аймагт 2000 тн ноос угаах
  • Баянхонгор аймагт 2000 тн ноос угаах
  • Хэнтий аймагт 1000 тн ноос угаах 
  • Улаанбаатар хотод ноосон даавуу үйлдвэрлэх, гүйцэтгэн боловсруулах үйлдвэрийн иж бүрэн шугам
  • Орхон аймагт нанотехнологийн аргаар боловсруулсан даавуу үйлдвэрлэх
  • Хөдөө орон нутагт 70 гаруй эсгий, эсгий эдлэлийн жижиг үйлдвэр тус тус Шинээр ашиглалтанд орсон ба эдгээр үйлдвэрүүд нийт 3000 орчим ажлын байр бий болгож байна. 

Хүчин чадлын өсөлт: 

  • Угаах хүчин чадал – 13.000 тн
  • Самнах хүчин чадал – 1700 тн
  • Ээрэх хүчин чадал – 340 тн
  • Нэхэх хүчин чадал – 260 мян.м²
  • Сүлжих хүчин чадал – 54 мян.ш 
  • Нэхмэл даавуу үйлдвэрлэх хүчин чадал – 600 мян.м²
  • Ноосон дулаалгын материал үйлдвэрлэх хүчин чадал – 804 мян.м²
  • Эсгийлэх хүчин чадал –200 мян.ш-ээр тус тус нэмэгдүүлсэн.
  • Герман улсад үйлдвэрлэсэн жилд 4400 тн угаасан ноосүйлдвэрлэх хүчин чадалтай  “Fleissner”фирмийн барабант аргаар угаадаг технологитой, 7 онгоцтой бүрэн автомат ажиллагаатай, өндөр хүчин чадалтай угаах шугамыг Монгол Улсад анх удаа суурилуулсан.
  • Бельги улсын “Van de wiele” фирмийн UCI03 маркийн 5м өргөнтэй, 1м²-д 1,0-1,2 сая үслэг гогцоотой, өндөр нягттай, дээд зэргийн чанартай хивс үйлдвэрлэдэг нэхэх машиныг Азийн орнуудаас анх удаа Монгол Улсад суурилуулсан. 
  • Монголдоо хамгийн өндөр нягтралтай 1 м²-д  680.000 ширхэг хатгаштай “Улаанбаатар” нэр төрлийн хивсийг чанартай нарийн утсаар дахин үйлдвэрлэж эхэлсэн.
  • Хагас нарийны ээрэх системээр хялгасыг ялгасан хонины ноосоор 100%-ийн ноосны агууламжтай 18/3 номерын утсыг үйлдвэрлэв.
  • Бүдүүний ээрэх системээр 2,9/2 болон 4/2 номерын ээрмэл туршилтаар үйлдвэрлэв.
  • Хялгасыг ялгасан хонины ноосоор 100%-ийн ноосны агууламжтай 18/1-100/2  номерын утсыг үйлдвэрлэх нарийн ээрэх систем Монгол Улсад анх удаа суурилагдсан.
  • Герман Улсад үйлдвэрлэсэн Dorner, СТМ маркийн нэхэх машинуудын удирдлагын системийг шинэ дэвшилтэт технологиор сольж өөрчилснөөр программаас шалтгаалан гардаг гэмтэл сул зогсолт багасч, хөдөлмөрийн  бүтээмжийг нэмэгдүүлсэн.
  • Сүлжмэлийн үйлдвэрлэлд Герман Улсад үйлдвэрлэгдсэн STOLL фирмийн бүрэн автомат сүлжих машин суурилуулагдсанаар хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдэж, шинэ нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломж нэмэгдсэн.
  • Ноосон даавуу үйлдвэрлэх, гүйцэтгэн боловсруулах үйлдвэрийн иж бүрэн шугамын машин суурилагдаж, даавуу үйлдвэрлэх боломжтой болсон.
  • 2014 оны хоёрдугаар хагасаас эхлэн улс орны эдийн засгийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан бүтээгдэхүүний борлуулалт муудаж эхэлсэн ба 2015 он гарсаар хэрэглэгчдийн худалдан авалт буурч, үйлдвэрүүдийн бараа бүтээгдэхүүний үлдэгдэл ихэсч борлуулалтын хэмжээ нь 2015 он, 2016 оны эхний хагас жилийг 2013 онтой харьцуулахад 20-30% буурсан үзүүлэлттэй байна. 2017 онд хивс 473 мя.м2, эсгий 114,9 мя.м2, тэмээний ноосон хөнжил 30.2 мя м2 үйлдвэрлэсэн нь 2016 онтой харьцуулахад 8-10 хувийн өсөлттэй  байна.

Хивс хивсэнцэр, эсгий эсгий эдлэл, ноосон хөнжил бүтээлэг, эсгий гудас зэрэг ахуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүнийг улирлын чанартайгаар болон уламжлалт баяр найр наадмын үеэр худалдан авдаг байна. Хэрэглэгчийн сонголтод бүтээгдэхүүний чанар, загвар, өнгө ихээхэн нөлөөлдөг байна. Сүүлийн жилүүдэд манай хэрэглэгчид Монголдоо үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг авах сонирхол нилээд нэмэгдэж байгаа тул төрийн худалдан авалтад хамруулах бүтээгдэхүүний нэр төрлийг нэмэгдүүлэх, монголдоо үйлдвэрлэж чадаж байгаа ижил нэрийн бүтээгдэхүүний импортын татварыг нэмэгдүүлэх замаар зах зээлийг нь хамгаалахаар төлөвлөж холбогдох шийдвэрийг боловсруулахад шаардлагатай судалгаа, тооцоо хийгдэж байна. Мөн ноосны урамшууллыг эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг өсгөхөд чиглэгдсэн байхаас гадна ноосны чанартай нь уялдуулсан урамшууллын бодлого хэрэгжүүлэхээр төр хувийн хэвшлийн холбогдох байгууллагууд хамтран ажиллаж байна. 

Зохиогчийн эрх ©2018 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам