Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбарын ерөнхий танилцуулга

Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбар нь хөнгөн үйлдвэрийн томоохон салбарын нэг. Уг салбар 1980-90 оны түвшинд тухайн үед жилд бэлтгэж байсан 5-6 сая арьс ширийг 100% бүрэн боловсруулж, жилд 3,5 сая хос гутал, 600 мянган ширхэг савхин хувцас, 200 мянган нэхий дээл, эдлэл үйлдвэрлэж байсан уламжлалтай салбар юм. Энэ үед арьс ширний салбарын экспорт хөнгөн үйлдвэрийн салбарын нийт экспортын 10 хувийг эзэлдэг байсан. Арьс ширний салбар нь жинхэнэ утгаараа үйлдвэр технологийн паркийн хэлбэрээр ажиллаж, 6 сая ширхэг арьс ширийг технологийн бүрэн мөчлөгөөр боловсруулан эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, хаягдлыг 100 хувь дахин боловсруулж байлаа.

Өнөөгийн байдлаар арьс шир боловсруулах 34 үйлдвэрүүд  Улаанбаатар хотын ХУД-ийн 2-р хороо, БГД-ийн дүүрэг, Дархан хот гэсэн 3 газар байршилд байрлаж үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүний зэрэгцээ арьс ширэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх 100 гаруй ЖДҮ-үүд нийслэл, аймаг орон нутагт ажиллаж байна. Энэ салбар 2000 он гэхэд бүрэн уналтад орсон. 

Сүүлийн жилүүдэд Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбарыг сэргээн хөгжүүлэх талаар төсөл боловсруулж, төр засгийн дэмжлэг авч,  хэрэгжүүлсний үр дүнд нааштай үр дүн гарч байна. Энэ талаар УИХ-ын 2012 оны “Малчид, үндэсний үйлдвэрлэгчдийг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай” 74 дүгээр тогтоол,  Засгийн газрын 2013 оны Журам батлах тухай ЗГ-ын  48 дүгээр тогтоол, ЗГ-ын  394 дүгээр тогтоол, ЗГ-ын 2014 оны 198, 217 дугаар тогтоолууд зэрэг шийдвэрүүдийг хэрэгжүүлж ажиллаж байна.Үүний дүнд 2015 оны 12 дугаар сарын 1-ний байдлаар  53 төсөлд 80 тэрбум ₮ зээл олгож, 2013 онд урамшуулалд 21 аймгийн 50000 малчин, мал бүхий этгээдэд 3,2 тэрбум төгрөг, 2014 оны сүүлийн хагас жилийн урамшуулалд 21 аймгийн 54535 малчин мал бүхий этгээдэд 7,9 тэрбум төгрөг олгосон. Журмын дагуу 2015 онд арьс ширээ үйлдвэрт нийлүүлсэн малчдын урамшууллын асуудлыг шийдвэрлүүлэхээр хүлээгдэж байна. 

Нийт  үйлдвэрлэлт 2015 оны жилийн эцсийн байдлаар 43020,1 сая хүрч өмнөх онтой харьцуулбал 105%,  өмнөх оны мөн үетэй харьцуулбал 40 хувиар өссөн байна. Дэлхийн нилээд оронд 2008 онд санхүүгийн хямрал болох үед мөн түүхий эдийн үнэ унаж байсан. Дэлхийг хамарсан эдийн засгийн хямрал 2014 оноос дахин эхэлж, Монгол улсад нөлөөлж бүх төрлийн түүхий эд(түүхий арьс шир, нүүрс, төмрийн хүдэр, газрын тос, ган г.м)-ийн үнэ ихээр буурсан үзэгдэл давтагдлаа. Энэ үйл явдлаас болж гадаад болон дотоод зах зээл дээр борлуулалт муудсан.

Ялангуяа манай салбарын экспортын гол зах зээл болох БНХАУ-д хонины боловсруулаагүй арьс 1-3 юанийн үнэд хүртлээ уналаа. Хонины хагас боловсруулсан арьс 2013 онд дунджаар 60 юанаар экспортлож байсан бол 2015 оны байдлаар 15 юань болж 4 дахин, ямааны хагас боловсруулсан арьс 35 юанаар экспортлож байсан бол 15 юань болж 2,3 дахин унасан нь манай  салбарын экспортын орлогод шууд нөлөөлсөн. Үхэр, адууны хагас боловсруулсан нэг ширхэг арьсыг 280-320 юанаар экспортлож байсан бол 250-280 юань болж 12 хувиар буурсан. Энэ байдлаас харахад БНХАУ-ын зах зээлд богийн арьс борлуулалтгүй, бодын ширийг маш бага үнээр борлуулагдаж байна.

Жилд 500 мянган үхрийн шир, 300 мянган ширхэг адууны шир бэлтгэдэг бөгөөд үүнээс дотооддоо 500мян-600мян ширхэг бодын ширийг боловсруулан эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, дотоодын зах зээлд борлуулахаас гадна ОХУ,  Япон, Тайвань, Казакстан улсад экспортолж байна. Мөн жилд хонь, ямааны арьс нийтдээ 9 орчим сая 2 сая арьсаар эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дотоодын зах зээлд борлуулдагаас гадна, хагас боловсруулж экспортод гаргаж байна. 

Одоогоор бэлтгэж байгаа адууны ширний тодорхой хэсгийн үйлдвэрүүдэд, боловсруулж байгаа боловч, түүхийгээр нь гаргах сонирхол асар их байдаг. Адууны ширийг түүхийгээр экспортолж байсан үед үхрийн ширийг нуун гаргах явдал гардаг байсан. Үүнд түүхий эд бэлтгэлийн хятад эзэнтэй ченжүүдээс гадна бизнес, улс төрийн хүрээнийхний ч  оролцоо бий. Тэгсэн хэдий ч өнөөгийн байдлаар үйлдвэрүүд нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, хөрш орны төдийгүй европын зах зээлд гаргахаар эрмэлзэл дүүрэн ажиллаж байна.

Тухайлбал: Дархан Нэхий ХК, Монгол шевро ХК, Мон-Ирээдүй ХХК, Их эргэлт ХХК зэрэг компаниуд боловсруулах үйлдвэртээ европын тэргүүний технологи нэвтрүүлж, бүтээгдэхүүнийхээ өрсөлдөх чадварыг сайжруулах чиглэлээр Голландын Шталл, Испанийн Хроможена фирмүүдийн мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллаж, Дархан Нэхий ХК , Бест шүүз ХХК-ийн мэргэжилтнүүд Голландын Шталл фирмийн технологиор боловсруулсан арьс ширээр үйлдвэрлэсэн хувцасыг европын зах зээлд танилцуулж, байна. 

Хэрэглэгчийн хүсэлтээр адууны ширийг боловсруулах шинэ технологийг Дархан нэхий, Их асар, Фучеэр холдинг, Алтайн харгиа, Шандаст аргамаг зэрэг 5 компанийн үйлдвэрт нэвтрүүлж, дотооддоо боловсруулах боломжтой болсон.

1. Арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийг нүүлгэж, шинэ суурьшлын бүсэд шинээр АШҮП байгуулах 
- Дэд бүтцийг байгуулах, хөрөнгийг   шийдвэрлүүлэх
- (Арьс ширний салбарт бодын ширийг боловсруулах техник технологи, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаараа тэргүүлдэг “Мон-Ит Булигаар” ХК нь үйл ажиллагаагаа явуулахгүй 2 жил зогсож байгаа нь тоног төхөөрөмж моралийн элэгдэлд орж байгааг анхаарах цаг болсон. Энэ компани ажилласнаар бодын ширийг 100 хувь бүрэн боловсруулж, гутлын үйлдвэрийг түүхий эдээр хангах боломжтой болно. “Мон-Ит Булигаар” ХК-ийн боловсруулах үйлдвэрийн хувьцааны дийлэнхийг эзэмшдэг Ажнай корпораци, Гутал, Савхин эдлэлийн үйлдвэрийн үйл ажиллагааг өөрчилж, үйл ажиллагааг зогсоосон гашуун туршлагыг давтахгүй байх арга хэмжээг авах шаардлагатай байна.)

2.Түүхий эд бэлтгэлийн системийг боловсронгуй болгох
- Малыг эрүүлжүүлэх, малаас гарах түүхий эдийн чанарыг дээшлүүлэх
- Малчдад урамшуулал олгох (УИХ-ын 2012 оны 74 дүгээр тогтоолын дагуу үндэсний үйлдвэрт арьс ширээ тушаасан малчин, мал бүхий этгээдэд 2015 оны сүүлийн хагас жилд олгох урамшууллыг яаралтай олгож, түүхий эдийн бэлтгэлийн үйл явцыг эрчимжүүлж, малчдыг орлогожуулах төрийн бодлогын хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.)
- Арьс ширэн түүхий эдийн тордолт хийх цэгийг сумдад байгуулахад төрөөс дэмжлэг үзүүлэх (Монгол шевро ХК Архангай аймагт мал нядлах орчин үеийн цех байгуулж, арьс ширний тордолтын цехийг ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байна. Энэ мэт санаачилгыг зээлийн болон эрх зүйн бодлогоор дэмжих шаардлагатай байна.)

3.  Гадаадад экспортлох болон дотоод зах зээлд бүтээгдэхүүн борлуулалтын суваг нээх    
А. Төрийн худалдан авалтыг сайжруулах    
Б. Гадаад зах зээлд хандсан маркетингийн төсөл хэрэгжүүлэх    

4. Мэргэжилтэн бэлтгэх, хүний нөөцийг бэхжүүлэх    
А.Мэргэжлийн сургалт, гадаад дотоодод мэргэжилтэн солилцох
Б. Мэргэжлийн сургалт явуулах/академик болон давтан/    

5.Бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх      
- Лаборатори, эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн бүтэц, менежментийг оновчтой зохион байгуулах 
- Дотоодод боловсруулсан савхины чанарыг дээшлүүлэх, эцсийн бүтээгдэхүүний загвар дизайныг сайжруулах шинэ технологи нэвтрүүлэх

Тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх арга зам

Түүхий эдийн бэлтгэлийн системийг боловсронгуй болгож, түүхий эдээс эцсийн бүтээгдэхүүн хүртэл нэмүү өртөг бий болгох дамжлага бүрт оролцогсодын үүрэг, хариуцлагыг тодорхой тодорхой болгосноор үйл ажиллагаа жигдэрч,  үр ашгийг жигд хүртэх боломж бүрдэнэ. Тухайлбал, мах, арьс ширэн түүхий эдийг бэлтгэхэд:

  • Мал маллагаа, мал нядалгааны арга ажиллагааг технологийн дагуу явуулах;
  • Малчин хүн малын гаралтай түүхий эдээ үйлдвэрт хүргэх сүлжээнд нийлүүлэх;
  • Орон нутгийн иргэд түүхий эдийн чанарыг алдагдуулахгүй тордолт хийж, үйлдвэрт хүргэх сүлжээнд оролцох; 
  • Үйлдвэр эрхлэгчид түүхий эдийг эцсийн бүтээгдэхүүн болгох үйлдвэрлэлд хүчин чадлаа бүрэн ашиглах;
  • Төрийн болон төрийн бус мэргэжлийн байгууллагууд (мал эмнэлгийн, стандартын, бүртгэл статистикийн, мэргэжлийн хяналтын, худалдааны, үйлчилгээний, тээврийн, сургалтын, санхүүгийн  гэх мэт) хариуцсан чиглэлээрээ үүргээ гүйцэтгэх, харилцан уялдаатай хамтран ажиллах;
  • Дотоод, гадаад зах зээлийн өсөн нэмэгдэж байгаа эрэлтийн тодорхой хэсэгт бүтээгдэхүүн нийлүүлэх ;
     
Зохиогчийн эрх ©2018 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам