Мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл

Мал тооллогын урьдчилсан дүнгээр 2017 оны жилийн эцэст малын тоо 66215.8 мянган толгойд хүрч, өмнөх оныхоос 4666.6 мянган толгой буюу 7.6 хувиар өслөө.

Монгол улсын малын  тоо /мян. толгой /

  Малын төрөл 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017*
Тэмээ  322.9  254.2 269.6 280.1 260.5 321.5 349.3 368.0 401.3 434.1
Адуу  2660.7  2029.1 1920.3 2112.9 2239.2 2619.4 2995.8 3295.3 3635.5 3939.4
Үхэр  3097.6  1963.6 2176.0 2339.7 2425.9 2909.5 3413.9 3780.4 4080.9 4388.2
Хонь  13876.4  12884.5 14480.4 15668.5 16990.1 20066.4 23214.8 24943.1 27856.6 30108.0
Ямаа  10269.5  13267.4 13883.2 15934.6 18347.8 19227.6 22008.9 23592.9 25574.9 27346.1
Бүгд  30227.5  30398.8 32729.5 36335.8 40263.5 45144.3 51982.6 55979.8 61549.2 66215.8

Манай улс 1918 оноос эхлэн малаа тоолж эхэлсэн бөгөөд тэмээнээс бусад төрөл дээр малын тоо 2017 онд дээд хэмжээндээ хүрлээ. Тэмээний хувьд 1954 онд 895.3 мянган толгой байсан нь 2017 оныхоос 2.1 дахин их байна.

2017 онд малын тоо 5 төрөл дээр өмнөх оныхоос өссөн үзүүлэлттэй байна. Адуу 303.9 мянган толгой буюу 8.4 хувиар, үхэр 307.3 мянган толгой буюу 7.5 хувиар, тэмээ 32.7 мянган толгой буюу 8.2 хувиар, хонь 2 сая 251.4 мянган толгой буюу 8.1 хувиар, ямаа 1 сая 771.3 мянган толгой буюу 6.9 хувиар тус тус өссөн байна. 
Мал сүргийн бүтэц

2017 оны урьдчилсан тооллогоор нийт мал сүргийн дотор хонь 45.5 хувь, ямаа 41.3 хувь, үхэр 6.6 хувь, адуу 5.9 хувь, тэмээ 0.7 хувийг эзэлж байна. Сүүлийн 27 жилийн хугацаанд мал сүргийн бүтэц хэрхэн өөрчлөгдсөнийг авч үзэхэд, ямааны эзлэх хувь 21.5 пунктээр өсч, харин хониных 12.9 пункт, үхрийнх 4.4 пункт, адууных 2.8 пункт, тэмээнийх 1.4 пунктээр буурчээ. 
Дөрвөн бог мал тутмын гурав нь хонь, нэг нь ямаа гэсэн харьцаатай өсгөн үржүүлж ирсэн олон жилийн уламжлалыг сүүлийн 17 жилийн дунджаар авч үзэхэд 2 хонь 2 ямаа гэсэн харьцаатай болж өөрчлөгдсөн байна. 

Мал тооллогын урьдчилсан дүнгээр Өвөрхангай аймаг 5 сая 743.5 мянган толгой мал тоолуулж тэргүүлсэн бол, Хөвсгөл аймаг 5 сая 297.6 мянган толгой, Архангай аймаг 5 сая 290 мянган толгой, Төв аймаг 4 сая 685.1 мянган толгой, Баянхонгор аймаг 4 сая 587.7 мянган толгой мал тоолуулж, эхний 5 байрт орсон байна. 

Адуу, үхэр, хониний тоогоор Архангай аймаг тэргүүлсэн бол, тэмээний тоогоор Өмнөговь,  ямааны тоогоор Баянхонгор аймаг тэргүүлжээ. Булган, Сэлэнгэ, Төв, Улаанбаатар, Дархан-Уул, Орхон аймгаас бусад аймаг малаа 5 төрөл дээр өсгөсөн байна. Энэ онд 22308.9 мянган эх мал төллөж 21885.0 мянган төл хүлээн авлаа. Мөн 606.1 мянган том малын зүй бусын хорогдолтой байсан нь оны эхний нийт малын 0.98 хувийг эзэлж хэвийн өнгөрлөө. 

2017 онд Өвөрхангай, Дундговь, Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудад  малын тоо  хамгийн ихээр буюу 497.0 мянгаас  534.9 мянгаар өслөө.

Мал нядалгааны цех бий болгох: Улсын хэмжээнд Махны холбоонд бүртгэлтэй 55 мал нядлах, мах боловсруулах үйлдвэртэй, үүнээс 21 үйлдвэр мэргэжлийн хяналтын байгууллагаас итгэмжлэгдсэн байна. Хөтөлбөрийн хүрээнд 18 мах нядалгааны цехийг шинээр байгуулсан байна.

Мах нядалгааны жингээр нийт үйлдвэрлэх махны хэмжээ, нийт үйлдвэрлэх сүүний хэмжээ: Мал аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 2010 онд 1290.7 тэрбум, 2011 онд 1585.3 тэрбум, 2012 онд 2114.8  тэрбум, 2013 онд  2937.6 тэрбум, 2014 онд 3468.4 тэрбум, 2015 онд 3771.5 тэрбум, 2016 онд 3496.1 тэрбум төгрөгний үйлдвэрлэл явуулсан байна. 

Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, биет хэмжээгээр

  2011 2012 2013 2014 2015 2016*
Мах, нядалгааны жингээр, мян.т 251.4 263.4 299.3 291.7 448.3 401.7
Адууны 25.5 31.1 29.8 29.5 50.8 82.1
Yхрийн 54.8 59.7 57.7 54.9 93.2 92.4
Тэмээний 6.2 5.3 6.7 6.4 8.2 6.5
Хонины 78.4 67.2 91.0 91.3 134.6 116.2
Ямааны 44.7 56.3 64.0 60.5 86.3 86.9
Сүү, мян.т 529.9 588.0 667.0 765.4 874.4 891.5
Гүүний 49.3 55.8 65.1 75.0 85.1 86.2
Yнээний 297.2 337.0 380.6 440.4 512.4 522.4
Ингэний 6.4 8.3 7.5 9.3 9.0 10.2
Хонины 60.2 64.5 74.2 84.7 95.2 99.1
Ямааны 116.9 122.4 139.5 156.0 172.6 173.6

Нэг хүнд ногдох мал аж ахуйн гол нэрийн бүтээгдэхүүн

  2011 2012 2013 2014 2015 2016*
Мах, нядалгааны жингээр, кг 75.4 96.7 105.4 100.4 151.1 132.1
Сүү, кг 164.6 215.9 234.8 263.5 295.0 294.5
Өндөг, шир 25.0 21.0 22.0 25.0 34.0 39.3

Дотоодын  үйлдвэрүүдэд  нийлүүлсэн, гарал үүсэл нь тодорхой бүтээгдэхүүнд чанараас хамааран урамшуулал олгох: Монгол Улсын Их Хурлын 30 дугаар тогтоолыг хэрэгжүүлэх зорилгоор батлагдсан Засгийн газрын 2015 оны 122 дугаар  тогтоолоор шинэчлэн  батлагдсан “Хонины ноос, тэмээний ноос бэлтгэж үндэсний үйлдвэрт тушаасан хоршооны гишүүн малчин, мал бүхий этгээдэд мөнгөн урамшуулал олгох тухай” журмаар урамшуулал олгох ажлыг зохион байгуулан ажиллаж байна.

2011- 2017 онуудад үндэсний үйлдвэрт хонь, тэмээний ноосоо тушаасан 593.7 мянган /давхардсан тоогоор/ малчин, мал бүхий этгээдэд 158.5 тэрбум төгрөгийн урамшууллыг олгоод байна. Үүнийг хүснэгтээр үзүүлбэл:

Он Малчны тоо Ноосны хэмжээ /тн/ Мөнгөн дүн /тэрбум төгрөг/
2011 32977 4924.9 9.8
2012 103162 14696.6 29.4
2013 117667 18307.3 36.6
2014 80619 16643.5 18.3
2015 79407 16897.0 19.3
2016 92885 20599.0 22.6
2017 86985 2024461 22.5
Дүн 593702 112312.4 158.5

Ноосны урамшууллын талаар. Ноосны урамшуулал олгосноор ноосон түүхий эдийн ач холбогдлыг малчид сайтар ойлгосон, тэдний хандлага өөрчлөгдөж хяргасан ноосоо ашиглахгүй хаях, норгох шатаах зэрэг үзэгдэл алга болсон, ноос бэлтгэлийн чанарт анхаардаг болсоноор ноосон түүхий эдийн ашиглалт нэмэгдсэн ба тэмээний тоо толгой 24.8 хувиар  өссөн үзүүлэлт гарсан байна. Урамшууллыг ноосны чанар, үүлдэрлэг байдлаас хамааран ялгавартайгаар олгодог болох нь хамгийн зохистой хувилбар гэж үзсэн. Ингэснээр малчид ноосны чиглэлийн үүлдрийн малыг өсгөж үржүүлэх санал санаачлага нэмэгдэж улмаар ноосны чиглэлийн үүлдрийн малын тоо толгой, нийт мал сүрэгт эзлэх хувь өсөх ба салбарын баримталж буй бодлоготой уялдаж байгаа юм. 

Арьс, ширний урамшууллын талаар. Улсын Их Хурлын 2013 оны 74 дүгээр тогтоолыг хэрэгжүүлэх зорилготой  Засгийн газрын 2013 оны 11 дүгээр сарын 30 өдрийн 394 дүгээр тогтоолын 2 дугаар хавсралтаар батлагдсан “Үндэсний боловсруулах үйлдвэрт арьс, шир бэлтгэн тушаасан хоршооны гишүүн малчин, мал бүхий этгээдэд мөнгөн урамшуулал олгох тухай журам“-н хүрээнд 2013 оны сүүлийн хагас жил, 2014 оны эхний болон сүүлийн хагас жил, 2015, 2016 оны сүүлийн хагас жилд үндэсний боловсруулах үйлдвэрт түүхий эд тушаасан малчин, мал бүхий этгээдэд дараах урамшууллыг олгоод байна.

д/д Он Малчны тоо Бодын тоо Богын тоо Нийт мөнгөн дүн /тэрбум/
1 2013 оны сүүлийн хагас жил 29,811 40,620 700,797 2.7
2 2014 оны эхний хагас жил 3,085 3,806 54,184 0.2
3 2014 оны сүүлийн хагас жил 54,535 159,654 1,854,943 7.9
4 2015 оны сүүлийн хагас жил 45,061 168,512 2,324,359 9.5
5 2016 оны сүүлийн хагас жил 64,255 278,185 2,846,747 12.7
Нийт дүн 196,747 650,777 7,781,030 33.0

 2018 ОНД ХИЙХ АЖИЛ: 

  • Ноосны урамшуулал олгох арга хэмжээг зохион байгуулах
  • Арьс ширний урасшуулал олгох арга хэмжээг зохион байгуулах
  • Мал аж ахуйн салбарын өвөлжилт, хаваржилт, зуншлагын нөхцөл байдалтай танилцах, үнэлэлт, дүгнэлт өгөх, зөвлөмжөөр хангах арга хэмжээ
  • “Төл таван эрдэнэ” арга хэмжээг зохион байгуулах
  • Төрөөс хүнс, хөдөө аж ахуйн талаар баримтлах бодлогыг мэдээлэх, сурталчлах
  • Мал аж ахун бодлого, хуулийн хэрэгжилтийг олон нийтэд мэдээлэх, сурталчлах
  • Мал аж ахуйн салбарт амжилт гаргасан малчдын үйл ажиллагааг сурталчлах
  • Тоо, толгой нь цөөрсөн мал, амьтны генефондыг хамгаалах арга хэмжээ
  • Даян дэлхийн тогтвортой мал аж ахуйн хөтөлбөрийн түншүүдийн 8 дахь уулзалт олон улсын арга хэмжээг зохион байгуулах

 

Зохиогчийн эрх ©2018 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам