Дотоод худалдааны салбарын танилцуулга

НЭГ. САЛБАРЫН СТАТИСТИК МЭДЭЭ, ТОО БАРИМТ

Худалдааны салбар нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 16.4 хувь, үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн 2019 оны байдлаар 39.9 хувийг бүрдүүлж манай улсын эдийн засагт томоохон байр суурь эзэлдэг салбарын нэг юм.

Худалдаа эрхэлдэг аж ахуйн нэгж нь өөрөө үйлдвэрлэл явуулахгүй боловч үйлдвэрлэгчээс бараа, материал худалдан авч, ямар нэг нэмэлт боловсруулалт хийлгүйгээр дахин худалддаг онцлогтой салбар бол худалдааны салбар юм. Худалдааны байгууллагууд ихэнхдээ бөөний болон жижиглэн худалдаа дагнах эсвэл холимог хэлбэрээр үйл ажиллагаа эрхлэн явуулж байна. Бөөний худалдаанд үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаанд эсвэл дараагийн шатны худалдаанд зориулан бөөнөөр борлуулах үйл ажиллагааг хамруулдаг бол харин жижиглэн худалдаанд хүн амын хэрэгцээнд зориулсан өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүнд дахин боловсруулалт хийлгүй эцсийн хэрэглэгчид хүргэх үйл ажиллагаа багтдаг.

Худалдааны салбар нь ажиллах хүчний зах зээлд томоохон байр суурь эзэлдэг үйлчилгээний салбарын нэг юм. Улсын хэмжээнд худалдааны салбарт 2019 онд 160.4 мянган хүн ажиллаж байгаа нь нийт ажиллагчдын 14.0 хувийг эзэлж байна.

Худалдааны салбарын ажиллагчид 2019 онд 160.4 мянга байгаагаас Баруун бүсэд 11.3 мянга буюу 7.1 хувь, Хангайн бүсэд 26.2 мянга буюу 16.3 хувь, Төвийн бүсэд 21.6 мянга буюу 13.4 хувь, Зүүн бүсэд 8.9 мянга буюу 5.6 хувь, Улаанбаатар хотод 92.4 мянга буюу 57.6 хувь нь байна.

Худалдааны салбарын нийт борлуулалт нь тухайн хугацааны турш гадагш худалдсан бараа буюу үзүүлсэн ажил, үйлчилгээний хэмжээг харуулдаг.

Бөөний болон жижиглэн худалдааны салбарын нийт борлуулалт 2019 онд 27.1 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 3.0 их наяд төгрөг буюу 12.2 хувиар өслөө.

Худалдааны салбарын нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 2019 онд 6.0 их наяд төгрөг болж, өмнөх оноос 436.8 тэрбум төгрөг буюу 7.9 хувиар өссөн байна. 

Худалдааны салбарын нийт үйлдвэрлэлийн 2.8 их наяд төгрөг буюу 47.1 хувь нь бөөний худалдааны салбарт, 3.2 их наяд төгрөг буюу 52.9 хувь нь жижиглэн худалдааны салбарт ногдож байна.

ХУДАЛДААНЫ САЛБАРТ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛЖ БАЙГАА АЖ АХУЙН НЭГЖ, БАЙГУУЛЛАГЫН ТОО

Үзүүлэлт 2015 2016 2017 2018 2019
БҮГД 64 301 72 182 78 585 85 749 94 425
Худалдааны салбарын ААНБ-ын тоо 24 194 27 744 30 510 33 930 37 706
Худалдааны салбарын ААНБ-ын эзлэх хувь 37.6 38.4 38.8 39.6 39.9

Улсын хэмжээнд худалдааны салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгж, байгууллага 2019 онд 37706 болж, өмнөх оноос 4947 буюу 15.1 хувиар өссөн дүнтэй байна.

Үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгж, байгууллагын тоог бүсээр авч үзвэл, Улаанбаатар хотод дийлэнх буюу 73.3 хувь, Төвийн бүсэд 8.7 хувь, Хангайн бүсэд 7.2 хувь, Баруун бүсэд 7.7 хувь, Зүүн бүсэд 3.2 хувь нь ногдож байна. Худалдааны салбарын аж ахуйн нэгж, байгууллагын тоо сүүлийн жилүүдэд тасралтгүй өсөж иржээ.

 

НИЙСЛЭЛ ХОТОД ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛЖ БАЙГАА ХҮНСНИЙ ХУДАЛДААНЫ ДЭЛГҮҮРИЙН ТОО,  /ДҮҮРЭГ ТУС БҮРЭЭР/    

д/д Үйлчилгээний төрөл БГД БЗД ЧД СБД СХД ХУД НД БНД БХД Дүн
  Хайпермаркет 2 6 1 3 3 4 0 0 0 19
  Супермаркет 14 35 4 22 26 15 4 0 0 123
  Минимаркет 116 116 48 111 16 109 0 0 0 516
  Хүнсний дэлгүүр 300 969 430 221 770 401 101 36 6 3234
  Хүнсний мухлаг 118 588 157 119 365 195 40 75 7 1664
  Ая тухтай дэлгүүр 17 15 12 37 2 12 0 0 0 95
  Нийт 567 1732 652 513 1182 736 145 111 13 5651

ХОЁР. ХУУЛЬ ЭРХЗҮЙН ОРЧИН

Худалдааны салбарын  харилцааг зохицуулсан бие даасан хууль байхгүй, Хүнсний тухай болон Хүнсний аюулгүй байдлыг хангах тухай хууль, олон салбарын хуулиар хэсэгчлэн зохицуулж байна.Үүнд:

  • Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай хууль,
  • Гаалийн тариф, гаалийн татварын тухай хууль,
  • Зарим бараанд экспортын гаалийн татварын хэмжээ тогтоох тухай хууль,
  • Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль,
  • Онцгой албан татварын тухай хууль,
  • Өрсөлдөөний тухай хууль,
  • Патентын тухай хууль,
  • Хүнсний тухай хууль,
  • Хүнсний аюулгүй байдлыг хангах тухай хууль зэрэг 57 хуулийн 100 гаруй зүйл, заалт, үндэсний стандартаар зохицуулж байна.

Төрөөс баримталж байгаа дараах бодлогын баримт бичгүүдэд хэсэгчлэн тусгагдсан:

  • Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал;
  • Алсын хараа-2050  
  • Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого /2015-2025/
  • Төрөөс хүнс, хөдөө аж ахуйн талаар баримтлах бодлого
  • Хүнсний аюулгүй байдлыг хангах тухай салбар дундын стратеги /2016-2021/
  • Хүн амын хоол тэжээл үндэсний хөтөлбөр /2016-2025/
  • Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр

ГУРАВ. ХУДАЛДААНЫ САЛБАРТ МӨРДӨЖ БАЙГАА СТАНДАРТ, НОРМАТИВ БАРИМТ БИЧГҮҮД:

  • “Жижиглэн худалдааны газар, түүний үйлчилгээ. Ерөнхий шаардлага” МNS 5021:2019 стандарт
  • “Худалдааны үйлчилгээ, худалдааны газрын ангилал, нэр томъёо” MNS6506:2015
  • Хүнсний түргэн гэмтэх, эмзэг бүтээгдэхүүнийг тээвэрлэх ангилал “Ерөнхий шаардлага “ MNS 5343:2003
  • Хүнсний эрүүл ахуйн ерөнхий зарчмын дадлын олон улсын зөвлөмжийн дүрэм MNS CAC 1:2003
  • Савласан хүнсний бүтээгдэхүүний шошгололтод тавигдах шаардлага MNS CAC 1:2007
  • Барааны агуулах “Техникийн ерөнхий шаардлага” MNS5364:2011
  • MNS CAC RCP 20:2007, Хүнсний олон улсын худалдаанд баримтлах ёс зүй
  • MNS САС RCP 1:2003, Хүнсний эрүүл ахуйн ерөнхий зарчим. (олон улсын зөвлөмж)
  • МNS САС GL 32: 2017, Органик хүнсийг боловсруулах, үйлдвэрлэх,
  • Бодисын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ
  • MNS 5005:2015, Татварын нэгдсэн системд холбогдон ажиллах төхөөрөмжийн техникийн ерөнхий шаардлага

ДӨРӨВ. САЛБАРТ ХИЙГДСЭН АЖЛУУД

  • Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр 2019 онд худалдан авсан бараа бүтээгдэхүүний тайланг нэгтгэж, Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлсэн.
  • Архидан согтуурахтай тэмцэх тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.4 дэх хэсэг, Монгол Улсын Засгийн газрын 2017 оны 46 дугаар тогтоолын 1 дэх заалт, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2019 оны 104 дүгээр зарлигийн 1.3 дахь заалтыг үндэслэн Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн Сайдын “Норматив тогтоох тухай” 2020 оны 8 дугаар сарын 19-ний өдрийн А-272 дугаар тушаалыг батлуулсан.
  • Худалдааны тухай хуулийн төслийн Үзэл баримтлалын төслийн шат дараалсан хэлэлцүүлгийг зохион байгуулав. Нийт 3 удаагийн хэлэлцүүлэг зохион байгуулж Худалдааны тухай хуулийн төслийн танилцуулга тавьж, судалгаа хийсэн хэлэлцүүлгээс гарсан саналын товъёог, судалгааны дүнг нэгтгэн гаргаж, хуулийн төсөлд тусган боловсруулж байна.
  • “Их хүрээ-2019” чуулган Худалдаа, үйлчилгээний байгууллагын ажилчдын 98 жилийн ойн арга хэмжээг МОРА ТББ-тай хамтран Төрийн ордонд 800 гаруй төлөөлөгчдийн дунд зохион байгуулсан.
  • “Үндэсний баяраараа–Үндэсний бүтээгдэхүүнээ” цагаан сарын баярыг угтан үндэсний борлуулалтыг дэмжих үзэсгэлэн худалдааг зохион байгуулсан.

ТАВ. ЦААШИД ХИЙГДЭХ АЖЛУУД

  • Хүнсний худалдааны газарт мөрдөх эрүүл ахуйн зохистой дадал, Хүнсний зах худалдааны төв, Түгээлтийн төв, Агуулах дэлгүүрийн стандартыг Европын холбооны хүнсний худалдаанд мөрддөг эрүүл ахуйн зохистой дадал, гадаад орны стандартын шаардлагатай нийцүүлэн боловсруулах,
  • Засгийн газрын 2019 оны “Жагсаалт шинэчлэн батлах тухай” 90 дүгээр тогтоолын хавсралтаар баталсан “Дотоодын үйлдвэрээс худалдан авах чанар, стандартын шаардлага хангасан барааны жагсаалт”-д нэмэлт оруулах,
  • Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр 2020 онд худалдан авсан бараа бүтээгдэхүүний тайланг нэгтгэж, Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэх,
  • Согтууруулах ундааны үйлдвэрлэл, импорт, худалдаа, үйлчилгээний техникийн зохицуулалтыг олон улсын жишигт нийцүүлэх судалгаа шинжилгээний тайлан бололвсруулах,
  • Худалдаа, нийтийн хоолны салбарт мөрдөх стандартын ажлын төсөл боловсруулах,
  • Нийтийн хоол үйлдвэрлэл, хүнсний худалдааны чиглэлээр тохирлын үнэлгээ явуулах байгууллагуудын судалгаа хийх,   
  • Орон нутгийн ЕБС-ийн хоол үйлдвэрлэлийн хүнсний хангамж, нийлүүлэлтийн судалгааг хийх.  
Зохиогчийн эрх ©2020 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам