Сүү үйлдвэрлэлийн салбарын танилцуулга

Сүү бэлтгэн нийлүүлэлт, боловсруулалтын өнөөгийн байдал:

Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт Хүн амын хүнсний хангамжийг тогтворжуулах, стратегийн хүнсний нийлүүлэлтийн улирлын хамаарлыг бууруулах зорилгоор “Эрүүл хүнс-эрүүл монгол хүн” үндэсний хөтөлбөр, “Эрчимжсэн мал аж ахуйн хөгжлийг дэмжих” үндэсний хөтөлбөр, “Мах, сүүний анхдугаар аян”-ыг зохион байгуулах зорилтуудыг дэвшүүлсэн. “Үндэсний аян өрнүүлэх тухай” Засгийн газрын 2016 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн 212 дугаар тогтоолын хүрээнд Мах, сүүний анхдугаар аяныг зохион байгуулах арга хэмжээг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

Улсын хэмжээгээр хөдөө аж ахуйгаас бэлтгэх сүүний нөөц хэмжээ 2019 оны гүйцэтгэлээр 1074.2 мянган тонн байна. Үүнээс ингэний сүү 19.23 мянган тонн, гүүний сүү 90.1 мянган тонн, үнээний сүү 668.8 мянган тонн, хонины сүү 123.6 мянган тонн, ямааны сүү 172.3 мянган тонн сүүний нөөцтэй байна. Хөдөө аж ахуйгаас бэлтгэсэн сүүгээр хоормог, айраг, ундны сүү, уламжлалт цагаан идээ бэлтгэж байна.  

Сүүний нөөц ашиглалт

Уламжлалт аргаар бэлтгэсэн сүү Хэмжих нэгж Сүүний нөөц Ашигласан нөөц /70%/ Ундны сүүнд хэрэглэсэн /20%/ Уламжлалт цагаан идээ Бүтээгдэхүүний нэр
Гүүний тн 90.1 63.07   31.5 /50%/ Айраг
Үнээний тн 668.8 468.16 93.6 299.6 /80%/ Цагаан идээ,
Ундны сүү
Ингэний тн 19.23 13.46   6.7 /50%/ Хоормог
Хонины тн 123.6 86.52   43.26 /50%/ Цагаан идээ
Ямааны тн 172.3 120.61   60.3 /50%/ Цагаан идээ
/ХХААХҮЯ-ны тооцоолол: 2020* оны байдлаар/

Сүүний чиглэлийн эрчимжсэн аж ахуйд байгаа сүүний чиглэлийн 101.9* мянган толгой үхрийн 25% буюу 25.5 мянган толгой нь цэвэр үүлдрийн үнээ бөгөөд өдөрт дунджаар 1 үнээнээс 18 литр сүү, үлдсэн 75% буюу 76.4 мянган толгой нь эрлийз үнээ 1 үнээнээс 7 литр сүү дунджаар авч байна.

Улсын хэмжээнд сүү, сүүн бүтээгдэхүүний 204 үйлдвэр, цех 77 хөргөлтийн төв үйл ажиллагаа явуулж, тэдгээрт нийт 1681 хүн ажиллаж байна. Үүнээс Улаанбаатар хотод 52 үйлдвэр, цех үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Сүү боловсруулах томоохон хүчин чадалтай үйлдвэрүүд олон улсын чанарын болон хүнсний аюулгүй байдлын тогтолцоо нэвтрүүлсэн /ISO 9000, ISO 22000, HACCAP/. Сүүний боловсруулах салбарын суурилагдсан хүчин чадал жилд 928 сая литр буюу хүчин чадал ашиглалт 18.1 хувьтай байна.
2019 оны гүйцэтгэлээр үйлдвэрийн аргаар 165.1 сая.литр сүү, сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулсан бол 2018 оны мөн үетэй харьцуулахад 21.4%-ийн өссөн үзүүлэлттэй байна.

Монгол Улсын хөдөө аж ахуйгаас бэлтгэх сүүний нөөц хэмжээ, сая литрээр

* Эх үүсвэр: ҮСХ, ХХААХҮЯ-ны тооцоолол

2019 онд үйлдвэрлэсэн сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2018 оны мөн үетэй харьцуулахад шингэн сүү 5.32%, тараг 1.7%, зайрмаг 4%, цөцгийн тос 43.2%, өтгөн цөцгий 7.1%, өрөм зөөхий 43.8%, бяслаг, аарц 118.5% тус тус өссөн дүнтэй байна.

Боловсруулсан сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хэмжээ

Бүтээгдэхүүн

Хэмжих нэгж

Үйлдвэрлэсэн дүн
2018 оны 12 сарын байдлаар

Үйлдвэрлэсэн дүн
2019* оны 12 сарын байдлаар

2018 оны мөн үетэй харьцуулсан дүн

1

Шингэн сүү

сая л

38.25

40.4

+2,15

2

Тараг

сая л

13.47

13.7

+0,23

3

Зайрмаг

сая ш

100.6

104.7

+4,1

4

Цөцгий

тн

5.1

3.6

-1,5

5

Цөцгийн тос

тн

142.4

203.9

+61,5

6

Өтгөн цөцгий

тн

177.4

190.0

+12,6

7

Өрөм зөөхий

тн

367.0

528.1

+161,1

8

Шар тос

тн

158.7

131.5

-27,2

9

Бяслаг, аарц

тн

231.9

506.7

+274,8

Монгол Улсын нийт хүн амын сүү, сүүн бүтээгдэхүүний хэрэгцээний 25,9%-ийг үйлдвэрийн аргаар боловсруулсан сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангаж байна. Сүүний нийлүүлэлтийн улирлын хамаарал ихээхэн нөлөөлж байгаа нь өвлийн улиралд төвлөрсөн хот суурин газрын хүн амын сүүний хэрэгцээг бүрэн хангах боломжгүй байгаа юм.

Шингэн сүүний хэмжээ, сая литрээр

 

Эрчимжсэн аж ахуйгаас нийлүүлэх сүүний хэмжээ нийт нийлүүлэлтийн 84,3 хувийг бүрдүүлж байгаа боловч зөвхөн улирлын чанартай байгаа тул өвөл, хаврын улиралд төвлөрсөн хот, суурин газрын хүн амын сүүний хэрэгцээг бүрэн хангах нөхцөл, боломж бүрдэхгүй байна. Эрчимжсэн аж ахуйгаас нийлүүлэх нийт сүүний хэмжээ сэрүүний улиралд 35%, дулааны улиралд 65%-ийг бүрдүүлж байна.

Хот суурин газрын хүн амын хэрэгцээг шингэн сүүгээр хангаж чадахгүй байгаа тул дотоодын аж ахуйн нэгжүүд хуурай сүү импортлон үйлдвэрлэлдээ ашиглаж байна. Өвөл, хаврын улиралд хот, суурин газрын хүн амын 85 хүртэл хувь нь импортын хуурай сүү сэргээж үйлдвэрлэсэн шингэн сүү хэрэглэж байна.

Салбарт хийгдсэн гол гол ажлууд:

1. Засгийн газрын 2018 оны тавдугаар сарын 16-ны өдрийн ээлжит хуралдаанаар Засгийн газраас 7 аймгийн 60 сумын 113 багийг газар тариалангийн бүс нутгаар тогтоосон. Уг шийдвэрийн дагуу газар тариалангийн бүс нутагт 2000 гаруй малчид, эрчимжсэн мал аж ахуй эрхлэгчдийн 60 гаруй хувь нь эрчимжсэн мал аж ахуй, газар тариалан хослон эрхлэх хамтран хөгжих боломж бүрдсэн. Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын Засгийн газар хоорондын Экспортын хөнгөлөлттэй зээлийн хөрөнгөөр манай орны газар тариалангийн бүс нутагт 600 үнээ бүхий хэд хэдэн сүүний кластер фермийг байгуулах төсөл хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж, тендерийн баримт бичгийг боловсруулж, тендер шалгаруулалтыг зохион байгуулж шалгарсан 10 аж ахуй нэгжийн саналыг Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын талд хүргүүлсэн.

2. Монгол Улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлал, Монгол Улсын тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал-2030, Засгийн газрын 2016-2020 оны үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, Монгол экспорт хөтөлбөрт тусгагдсан зорилтуудыг үндэслэн Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдын А-313 тоот тушаалын дагуу сүү, сүүн бүтээгдэхүүн экспортлох хууль эрх зүйн орчныг бий болгох, импортлогч улсын холбогдох эрх бүхий байгууллагын хийх эрсдэлийн хянан магадалгааг зохион байгуулж БНХАУ-ын төлөөлөгчдийг хүлээн авч, экспортын эрх зүйн баримт бичгийг төслийг боловсруулах ажлыг зохион байгуулсан. БНХАУ-ын төлөөлөгчид 4 хүний бүрэлдэхүүнтэй манай улсад 6 хоног ажилласан. Уг төлөөлөгчид хөтөлбөрийн дагуу МЭЕГ, МХЕГ, УМЭАЦТЛ болон сүү, сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч  “Витафит милк”, “Милко”, “Маку”, “Айс марк” ХХК-иудын үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа, “Баян симментал”, “Хишигтэн нүүдэлчин” фермийн үйл ажиллагаатай тус тус танилцсан. БНХАУ-аас эрсдэлийн хянан магадалгаа хийсэн төлөөлөгчид Монгол Улсаас сүү, сүүн бүтээгдэхүүн экспортлох нөхцөлийг дүгнэж хариу ирүүлэхээр болсон.

3.    Сүүний үхрийн кластрийн системийг хэд хэд ферм дээр хэрэгжүүлж байна. 2019 оны 11 сард “Нүүдэлчин агро” ферм франц улсаас 96 толгой сүү-махны чиглэлийн цэвэр үүлдрийн монбелиард  гунжин үнээнүүдийг Монголд оруулж ирэн сүүний чиглэлийн үхрийн аж ахуйн фермерүүдийг тоог нэмэгдүүлэв. 2019 онд Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжлийн төслийн санхүүжилтээр Архангай, Баянхонгор, Говь-Алтай, Завхан, Хөвсгөл, Сүхбаатар аймгийн сүүний фермийн аж ахуй эрхэлдэг хоршоодод:

  1. 1. Цөцгий ялгах сеператор - 15
  2. 2) Аарц сүү хадгалах 200 литрийн ган сав - 15
  3. 3) Сүү, Аарц хадгалах торх - 140
  4. 4) Цөцгий ялгагч сеператор - 150
  5. 5) Сүүний бидон 40 литр - 170
  6. 6) Сүүний бидон 20 литр - 140
  7. 7) Сүүний нийлэг шүүлтүүр - 355
  8. 8) Сүүний хөнгөн цагаан шүүлтүүр - 170
  9. 9) Аарц бяслаг шахагч - 170
  10. 10) ааруулын дэлгэц, тавиур - 555
  11. 11) 5 литрийн саалийн хувин - 140
  12. 12) Пергамент цаас - 30
  13. 13) Аарц бяслаг зүсэгч багаж - 15
  14. 14) Цөцгийн тос холигч /цахилгаан/ - 15 олгож нийт 416.9 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийлээ.

2019 онд ЖДҮХС-гаас Нийслэл хот болон томоохон хот суурингийн ойролцоо сүү, махны арвин ашиг шимтэй сүүний чиглэлийн үхрийн аж ахуй эрхлэгч 18 аймгийн 45 иргэн, аж ахуйн нэгжид 2.863,6 сая, төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээлийг 5-н жилийн хугацаатай бага хүүтэй олгосон. Сүүний боловсруулах үйлдвэрүүдийг түүхий эдээр тогтвортой хангах, сүүний чиглэлийн эрчимжсэн аж ахуйг дэмжих зорилгоор “Сүүний хөргөлтийн танк, цахилгаан хөдөлгөөнт саалтуур” нийлүүлэх тендер шалгаруулалтыг зохион байгуулж, тендерт шалгарсан нийлүүлэгчтэй гэрээ байгуулсан. Энэ ажлын дүнд сүүний хөргөлтийн 10 танк, цахилгаан хөдөлгөөнт 140 саалтуурыг сүүний үхрийн фермерүүдэд хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр олгох ажлыг Мал хамгаалах сангаар дамжуулан зохион байгуулсан.

4. Азийн хөгжлийн банкны зээлийн санхүүжилтээр хэрэгжиж буй “ХАА-н нэмүү өртгийн сүлжээг дэмжих техник туслалцаа” төсөлтэй хамтран сүүний салбарт худалдан авах бараа, ажил, үйлчилгээний ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу сүүний тоног төхөөрөмж, цөцгийн тос ялгах сеператор, сүүний зориулалтын бидон сав нийлүүлсэн. Төсөлтэй хамтран Архангай, Баянхонгор, Завхан, Хөвсгөл, Говь-Алтай, Сүхбаатар аймгуудад сүүний тоног төхөөрөмж, цөцгийн тос ялгах сеператор, сүүний зориулалтын бидон савыг нийлүүлэх ажлыг зохион байгуулсан. Нийт 15 хоршоо 140 өрхөд 416,900,000₮ тоног төхөөрөмж олгосон.

5. “Дэлхийн сүүний өдөр”-ийг “Эх орны сүү-Эрүүл хүнс” уриан дор ХХААХҮЯ, НҮБ-ын ХХААБ, Монголын хүнсчдийн холбоо, Глобал Коммунитиес олон улсын байгууллага, сүү боловсруулах үйлдвэрүүдтэй хамтран зохион байгуулсан. Өдөрлөгийн арга хэмжээнд Витафит-Милк ХХК, АПУ-Дэйри ХХК-иуд хүүхдүүдэд сүү, сүүн бүтээгдэхүүн бэлэглэж, сүүний ач холбогдол, сүүний  хэрэглээг нэмэгдүүлэх, талаар сурталчилгааны ажлууд зохион байгуулсан.

6. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас шинэ коронавирус олон улсад тархаж нийгмийн эрүүл мэндийн байдалд нөлөөлөх төвшинд хүрснийг зарласантай холбогдуулан Монгол Улсын Засгийн газраас өндөржүүлсэн бэлэн байдлын зэрэгт шилжин шуурхай арга хэмжээг авч ажиллаж байна. Шинэ коронавирусын халдварын тархалтын цар хүрээ нэмэгдэж, цаг хугацааны нөлөөлөл ямар байхыг урьдчилан төсөөлөх боломжгүй байгаа энэ цаг үед хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүний хангамжийг тогтвортой байлгах, нийлүүлэлтийн хомстол, үнийн хөөрөгдөл бий болохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор 21 аймаг нийслэлийн хүнсний гол нэрийн бүтээгдэхүүний нөөц, сүү боловсруулах үйлдвэр, фермерүүд, өндөгний аж ахуйн, түүхий эдийн нийлүүлэлт, түгээлтийг тасралтгүй хангахад анхаарч байна.

Зохиогчийн эрх ©2020 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам