Сүү үйлдвэрлэлийн салбарын танилцуулга

Монгол Улсын хэмжээнд сүү, сүүн бүтээгдэхүүний 204 үйлдвэр, цех /улирлын чанартай/ байгаагаас МХЕГ-ын эрсдэлийн үнэлгээ хийгдсэн 34 үйлдвэр цех, 77 хөргөлтийн төв үйл ажиллагаа явуулж, тэдгээрт нийт 1680 гаруй хүн ажиллаж байна. Сүүний боловсруулах салбарын суурилагдсан хүчин чадал жилд 470.5 мянган тн бөгөөд өнөөдрийн байдлаар 35 хувийг ашиглаж байна.

2020* оны урьдчилсан гүйцэтгэлээр үйлдвэрийн аргаар 173.1 сая.литр сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийг боловсруулсан бөгөөд өмнөх оны тоо хэмжээтэй харьцуулахад 5 хувиар өссөн үзүүлэлттэй байна.

Сүүний чиглэлийн эрчимжсэн мал аж ахуйд байгаа 2091 толгой цэвэр үүлдрийн үнээнээс өдөрт дунджаар 18 литр сүү, 67.0 мянган толгой эрлийз үнээнээс өдөрт дунджаар 6 литр сүү авч байна. 2020* онд эрчимжсэн мал аж ахуйгаас 102.9 сая.литр сүүг үйлдвэрт нийлүүлсэн байна. Үүнээс үзэхэд нийт нийлүүлсэн шингэн сүүний 65 хувийг дулааны улиралд, 35 хувийг сэрүүний улиралд бүрдүүлж байна.

Эрчимжсэн аж ахуйгаас нийлүүлэх сүүний хэмжээнд улирлын хамаарал ихээхэн нөлөөлж байгаа тул өвөл, хаврын улиралд төвлөрсөн хот, суурин газрын хүн амыг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангах боломж бүрдэхгүй байна. Өнөөгийн байдлаар Монгол Улсын хүн амын сүү, сүүн бүтээгдэхүүний хангамж хэрэгцээ 53%-ийн үзүүлэлттэй байна.

Салбарт хийгдсэн гол ажлууд:

1. 2020 оны 9 дүгээр сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын 130 дугаар тогтоолоор “Сүү боловсруулах үйлдвэр, цехэд гарал үүсэл нь баталгаажсан эрүүл малыг, техникийн зохицуулалтын шаардлагад нийцсэн түүхий сүүг нийлүүлсэн малчин, эрчимжсэн мал аж ахуй эрхлэгчид мөнгөн урамшуулал олгох” журмыг батлуулсан.

2. Журамд заасан шаардлага хангасан сүү боловсруулах 8 үйлдвэрт 2020 оны 11, 12 дугаар сар, 2021 оны 01, 02, 03 дугаар саруудад  техникийн зохицуулалтын шаардлагад нийцсэн түүхий сүү бэлтгэн нийлүүлсэн, Үндэсний статистикийн хорооны 2019, 2020 оны мал тооллогын А дансны бүртгэлтэй, Мал эмнэлгийн гарал үүслийн гэрчилгээгээр баталгаажсан, сүүний үйлдвэрт нийлүүлсэн сүүгээ И-баримтад бүртгүүлэн баталгаажуулсан 8.585.965 литр түүхий сүү тушаасан 2.375 малчин, эрчимжсэн мал аж ахуйн эрхлэгчдэд Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдын тушаалын дагуу 4,194,280,400.0 төгрөгийн мөнгөн урамшуулал олгосон байна.

2020-2021 оны сүүний урамшууллын мэдээ

Сарууд Хэмжээ /литр/ Малчин Нийт /₮/
1 2020 оны 11 дүгээр сард 1,939,944 2375 969,972,000.0
2 2020 оны 12 дугаар сард 1,533,489 1659 766,744,500.0
3 2021 оны 1 дүгээр сард 1,638,597 2041 720,596,400.0
4 2021 оны 2 дугаар сард 1,576,414 1717 788,207,000.0
5 2021 оны 3 дугаар сард 1,897,521 1724 948,760,500.0
Нийт 8,585,965   4,194,280,400.0

3. Сүүний урамшууллын журмын хэрэгжилтийг хангах зорилгоор ХХААХҮЯ-ны ХҮБХЗГ нь Швейцарын Хөгжлийн Агентлагийн “Ногоон алт-малын эрүүл мэнд төсөл”, Дижиталмедик ХХК-иудтай хамтран Сүү бэлтгэлийн системийг шалгарсан 8 сүү боловсруулах үйлдвэрт нэвтрүүлэн сүү бүртгэлийн мэдээллийг ажиллуулж байна. Цаашдаа сүү бэлтгэлийн системийн үйл ажиллагааг хөгжүүлэх, технологийн сайжруулалт хийхээр ажиллаж байна.

4. Хүнсний тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.1 дэх хэсэг, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн Сайдын 2019 оны А-515 дугаар тушаалаар баталсан “Баяжуулагч бэлдмэл, хүнсний нэмэлт, өсгөврийн хөрөнгө, шинэ технологиор үйлдвэрлэсэн хүнсийг бүртгэх, нийтийн хэрэгцээнд гаргах журам”-ын 2.1, 2.3, 3.1, 3.3, 4.1, 4.2 дахь заалтыг тус тус үндэслэн Хүнсний хууль эрх зүйн хорооны “Codex stan 192-1995, “Хүнсний нэмэлтийн ерөнхий стандарт” болон Европын холбооны хүнсний нэмэлтийн жагсаалтад багтсан баяжуулагч бэлдмэл, хүнсний нэмэлт, өсгөврийн хөрөнгийг нэгдсэн бүртгэлд бүртгэж ХХААХҮЯ-ны вэб сайт байршуулан иргэн, аж ахуй нэгжүүдийг мэдээллээр ханган ажиллаж байна.

5. Өвлийн улиралд шингэн сүүний хэмжээг нэмэгдүүлэх зорилгоор шаардлага хангасан 8 үйлдвэрт түүхий сүү нийлүүлсэн малчин, эрчимжсэн мал аж ахуй эрхлэгчдэд 2020 оны 11 дүгээр сараас эхлэн урамшуулал олгож эхэлсэн. Эдгээр малчид, ЭМАА эрхлэгч, үйлдвэрлэгчид зориулан "Малын гаралтай түүхий эд бүтээгдэхүүний урамшуулалд хамрагдах малчид болон үйлдвэрүүдэд зориулсан гарын авлага" хэвлүүлэх ажлыг зохион байгуулж МЭЕГ, 21 аймгийн ХХААГ, Нийслэлийн ХХААГ болон сүү боловсруулах үйлдвэрүүдэд хүргүүлэн ХХААХҮЯ-ы веб сайтад байрлуулсан. 

6. Коронавируст халдвар (КОВИД-19)-ын цар тахалтай тэмцэх хариу арга хэмжээг эрчимжүүлэх, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор Улсын хэмжээнд гамшгаас хамгаалах бүх нийтийн бэлэн байдлын зэрэгт шилжүүлсэн хугацаанд сүү боловсруулах үйлдвэрүүд дотооддоо коронавирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэх, эрсдэлээс хамгаалах ЗӨВЛӨМЖ боловсруулан мөрдөн ажиллаж байна.  Улаанбаатар хот орчмын 17 чиглэлээс түүхий сүү татан авч сүүний үйлдвэрүүд тасралтгүй ажиллаж байна. 

Цаашид хийгдэх ажлууд:

  1. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам болон НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (ХХААБ)-тай хамтран бага ангийн сурагчдын үдийн хоол хөтөлбөрийн хүрээнд “ӨДӨРТ НЭГ АЯГА СҮҮ” төслийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах;
  2. “Дэлхийн сүүний өдөр”-ийг “Эх орны сүү-Эрүүл хүнс” уриан дор ХХААХҮЯ-ны ХҮБХЗГ, НҮБ-ын ХХААБ, Монголын Хүнсчдийн холбоо, сүү боловсруулах үйлдвэрүүдтэй хамтран сүү, сүүн бүтээгдэхүүнд агуулагдах амин дэм, ач холбогдол, сүүний  зөв зохистой хэрэглээний талаар сурталчилгааны ажлууд зохион байгуулах;
  3. Бэлчээрийн Монгол мал (ингэ, үхэр, гүү, хонь, ямаа)-ын сүүний нөөцийн судалгааг газар зүйн бүс (говь, хангай, хээр бүс)-ийн онцлогтой холбон судлах, ашиглалтыг нэмэгдүүлэх, цаашид хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө боловсруулах;
  4. “Сүү боловсруулах үйлдвэр, цехэд гарал үүсэл нь баталгаажсан эрүүл малыг, техникийн зохицуулалтын шаардлагад нийцсэн түүхий сүүг нийлүүлсэн малчин, эрчимжсэн мал аж ахуй эрхлэгчид мөнгөн урамшуулал олгох” журмын хэрэгжилтийг хангах;
Зохиогчийн эрх ©2021 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам