Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбарын ерөнхий танилцуулга

Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбар нь хөнгөн үйлдвэрийн томоохон салбарын нэг. 1980-1990 оны үед жилд бэлтгэж байсан 5-6 сая арьс ширийг 100% бүрэн боловсруулж, жилд 3.5 сая хос гутал, 600 мянган ширхэг савхин хувцас, 200 мянган нэхий дээл, эдлэл үйлдвэрлэж байсан уламжлалтай салбар юм. Энэ үед арьс ширний салбарын экспорт хөнгөн үйлдвэрийн салбарын нийт экспортын 10 хувийг эзэлдэг байсан. Арьс ширний салбар нь жинхэнэ утгаараа үйлдвэр технологийн паркийн хэлбэрээр ажиллаж, 6 сая ширхэг арьс ширийг технологийн бүрэн мөчлөгөөр боловсруулан эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, хаягдлыг 100 хувь дахин боловсруулж байлаа.

Энэ салбар 1990-2000 он гэхэд бүрэн уналтад орж ихэнх үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаа доголдож, эргэлтийн хөрөнгө, ажиллах хүчгүй болж, түүхий эд бэлтгэлийн тогтолцоо нь задарсан.

2000 оноос үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагаа сэргэж өнөөгийн байдлаар Улаанбаатар, Дархан хотод арьс шир боловсруулах 34 үйлдвэрүүд үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүний зэрэгцээ арьс ширэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх 100 гаруй жижиг, дунд үйлдвэрүүд нийслэл, аймаг орон нутагт ажиллаж байна. 

Сүүлийн жилүүдэд Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбарыг сэргээн хөгжүүлэх төсөл боловсруулж, төр засгийн дэмжлэг авч, хэрэгжүүлсний үр дүнд нааштай үр дүн гарч байна. 

Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбарын дэмжих, сэргээн хөгжүүлэх чиглэлээр дараах эрхзүйн баримт бичгүүд боловсруулагдсан. Үүнд:

Түүхий эд бэлтгэл. Эдгээр шийдвэрүүдийг хэрэгжүүлж ажилласны үр дүнд 2015 оны 12 дугаар сарын 1-ний байдлаар 53 төсөлд 80 тэрбум ₮ зээл олгож, 

  • 2013 онд 29811 малчин, 2.7 тэрбум төгрөг, 
  • 2014 онд 57620 малчин, 9.6 тэрбум төгрөг, 
  • 2015 онд 44801 малчин, 8.2 тэрбум төгрөг, 
  • 2016 онд 64255 малчин, 12.7 тэрбум төгрөг, 
  • 2017 онд 77995 малчин, 14.6 тэрбум төгрөгийн урамшууллыг тус тус олгосон.

Журмын дагуу 2018 онд арьс ширээ үйлдвэрт нийлүүлсэн малчдын урамшууллын асуудлыг шийдвэрлүүлэхээр хүлээгдэж байна.

Малын генетик нөөцийн тухай, Малын эрүүл мэндийн тухай хуулиудын дагуу түүхий эд бэлтгэлийн тогтолцоог сайжруулах чиглэлээр сум бүрт арьс ширэнд анхан шатны чанарын хамгаалалт хийх тордолтын цехүүдийг байгуулах төлөвлөгөөтэй байна.

Эх сурвалж: Монгол Улсын статистикийн эмхэтгэл 2018

Үйлдвэрлэл. Арьс ширэн бүтээгдэхүүний гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний 2018 оны үйлдвэрлэлийг өмнөх онтой харьцуулбал: Хром, булигаар 80.1 мянган м2-ыг үйлдвэрлэсэн нь 71.7 мянган м2 буюу 9.5 дахин, улны шир 7.4 тонныг үйлдвэрлэсэн нь 2.0 тонн буюу 36.1 хувиар, савхин цүнх 39.3 мянган ширхгийг үйлдвэрлэсэн нь 30.5 мянган ширхэг буюу 4.5 дахин, савхин гутал, ботинк 40.5 мянган хосыг үйлдвэрлэсэн нь 1.3 мянган хос буюу 3.3 хувиар өссөн. Харин шевро 1.0 мянган м2-ыг үйлдвэрлэсэн нь 2.9 мянган м2 буюу 74.9 хувиар, савхин цамц, пиджак 208 ширхгийг үйлдвэрлэсэн нь 372 ширхэг буюу 64.1 хувиар, савхин дээл, хүрэм 12.6 мянган ширхгийг үйлдвэрлэсэн нь 13.6 мянган ширхэг буюу 52.0 хувиар, нэхий дээл 9.9 мянган ширхгийг үйлдвэрлэсэн нь 8.0 мянган ширхэг буюу 44.8 хувиар буурчээ.

Арьс ширэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, гол нэр төрлөөр

Бүтээгдэхүүн Хэм.нэгж 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
Хром, булигаар мян.м2 1.2 1.8 1.6 2.4 1.7 2.7 1.3 11.8 3.9 8.4 80.1
Улны шир тн 1.1 1.0 0.8 0.6 1.2 1.0 0.8 21.1 6.5 5.4 7.4
Шевро мян.м2 3.7 1.4 1.2 1.3 1.6 1.9 1.7 3.4 2.1 3.9 1.0
Савхин цүнх мян.ш 0.9 1.1 0.5 3.9 1.5 2.8 2.8 5.1 7.4 8.7 39.3
Савхин гутал, ботинк  мян.хос 2.5 2.0 1.7 2.1 6.2 6.6 33.1 46.2 30.2 39.2 40.5
Савхин цамц, пиджак  мян.ш 0 0 0 0.3 0.8 0.5 0.9 0.7 0.3 0.6 208.0
Савхин дээл, хүрэм  мян.ш 2.8 3.7 5.6 5.0 8.9 6.4 10.1 8.0 11.4 26.3 12.6
Нэхий дээл  мян.ш 11.4 12.1 16.6 22.5 9.0 16.8 14.1 10.2 9.2 17.9 9.9

Эх сурвалж: Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн хороо, Аж үйлдвэрийн салбар 2018 он

УИХ-ын 2012 оны 74 дүгээр тогтоолын дагуу “Арьс, ширийг дотооддоо гүн боловсруулах болон түүгээр бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх үндэсний үйлдвэрлэгчдэд” олгосон хөнгөлөлттэй зээлийн хэрэгжилтийн үр дүнд арьс ширний салбарын үйлдвэрүүд хөнгөлөлттэй зээл авч техникийн шинэчлэлт хийснээр боловсруулах үйлдвэрийн техникийн шинэчлэлтийн түвшин 40 гаруй хувиар нэмэгдэж, арьс ширний гүн боловсруулалтын түвшин сүүлийн жилүүдэд 20 гаруй хувиар нэмэгдэв.

Гүн боловсруулах үйлдвэрүүдийн түүхий эдийн худалдан авалт ба гүн боловсруулалтын түвшин

Он Салбарын нийт боловсруулсан үүнээс гүн боловсруулсан арьсны тоо
хагас боловсруулсан
арьсны тоо
нийт арьсанд
эзлэх хувь
арьсны тоо эзлэх %
2011 6342.8 5820.5 92.2 522.3 7.8
2012 7222.7 6617.8 91.6 604.8 8.4
2013 6470.2 5975.6 90.9 694.6 10.1
2014 5758.9 5168.3 90.2 560.6 9.8
2015 6475.0 5487.0 85.0 998.0 15.0
2016 5170.0 3218.6 62.3 1951.4 37.7
2017 5359.1 3465.0 64.6 1894.1 35.4
2018 5207.7 3486.1 66.1 1721.7 33.1

Эх сурвалж: Монголын арьс ширний үйлдвэрлэлийн холбоо 2019 он

 

Эх сурвалж: Монголын арьс ширний үйлдвэрлэлийн холбоо 2019 он

Арьс ширний үйлдвэрлэлийн салбарын бусад мэдээллийг энд дарж үзнэ үү.

Техник, технологи. УИХ-ын 2012 оны 74 дүгээр тогтоолын дагуу “Арьс, ширийг дотооддоо гүн боловсруулах болон түүгээр бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх үндэсний үйлдвэрлэгчдэд” олгосон хөнгөлөлттэй зээлийн хэрэгжилтийн хүрээнд арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүд техникийн шинэчлэлүүдийг эрчимтэй хийлээ. 
Дархан Нэхий ХК, Монгол шевро ХК, Мон-Ирээдүй ХХК, Их эргэлт ХХК зэрэг компаниуд боловсруулах үйлдвэртээ европын тэргүүний технологи нэвтрүүлж, бүтээгдэхүүнийхээ өрсөлдөх чадварыг сайжруулах чиглэлээр Голландын Шталл, Испанийн Хроможена фирмүүдийн мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллаж, Дархан Нэхий ХК Бест шүүз ХХК-ийн мэргэжилтнүүд Голландын Шталл фирмийн технологиор боловсруулсан арьс ширээр үйлдвэрлэсэн хувцасыг европын зах зээлд танилцуулж, байна.
Хэрэглэгчийн хүсэлтээр адууны ширийг боловсруулах шинэ технологийг Дархан нэхий, Их асар, Фучеэр холдинг, Алтайн харгиа, Шандаст аргамаг зэрэг 5 компанийн үйлдвэрт нэвтрүүлж, дотооддоо боловсруулах боломжтой болсон.
2019 онд Японы Ямагүчи Сангёо ХХК-тай хамтран Монгол Шевро ХХК, Мон Ирээдүй ХХК нар хамтран “Хромын идээлэгч бодис огт ашигладаггүй Рассети идээлэх технологийн (ургамлын идээлгийг ашигладаг) процессын инновацыг бий болгох” хамтран ажиллах санамж бичигт гарын үсэг зураад байна.

Тулгамдсан асуудал: 
1.    Арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийг нүүлгэж, шинэ суурьшлын бүсэд шинээр АШҮП байгуулах
-    Дэд бүтцийг байгуулах, хөрөнгийг шийдвэрлүүлэх
2.    Түүхий эд бэлтгэлийн системийг боловсронгуй болгох
-    Малыг эрүүлжүүлэх, малаас гарах түүхий эдийн чанарыг дээшлүүлэх
-    Малчдад урамшуулал олгох (УИХ-ын 2012 оны 74 дүгээр тогтоолын дагуу үндэсний үйлдвэрт арьс ширээ тушаасан малчин, мал бүхий этгээдэд 2015 оны сүүлийн хагас жилд олгох урамшууллыг яаралтай олгож, түүхий эдийн бэлтгэлийн үйл явцыг эрчимжүүлж, малчдыг орлогожуулах төрийн бодлогын хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.)
-    Арьс ширэн түүхий эдийн тордолт хийх цэгийг сумдад байгуулахад төрөөс дэмжлэг үзүүлэх (Монгол шевро ХК Архангай аймагт мал нядлах орчин үеийн цех байгуулж, арьс ширний тордолтын цехийг ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байна. Энэ мэт санаачилгыг зээлийн болон эрх зүйн бодлогоор дэмжих шаардлагатай байна.)
3.    Гадаадад экспортлох болон дотоод зах зээлд бүтээгдэхүүн борлуулалтын суваг нээх
А. Төрийн худалдан авалтыг сайжруулах
Б. Гадаад зах зээлд хандсан маркетингийн төсөл хэрэгжүүлэх
4.    Мэргэжилтэн бэлтгэх, хүний нөөцийг бэхжүүлэх
А.Мэргэжлийн сургалт, гадаад дотоодод мэргэжилтэн солилцох
Б. Мэргэжлийн сургалт явуулах/академик болон давтан/    
5.    Бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх
-    Лаборатори, эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн бүтэц, менежментийг оновчтой зохион байгуулах
-    Дотоодод боловсруулсан савхины чанарыг дээшлүүлэх, эцсийн бүтээгдэхүүний загвар дизайныг сайжруулах шинэ технологи нэвтрүүлэх

Шийдвэрлэх арга зам. Түүхий эдийн бэлтгэлийн системийг боловсронгуй болгож, түүхий эдээс эцсийн бүтээгдэхүүн хүртэл нэмүү өртөг бий болгох дамжлага бүрт оролцогсодын үүрэг, хариуцлагыг тодорхой тодорхой болгосноор үйл ажиллагаа жигдэрч, үр ашгийг жигд хүртэх боломж бүрдэнэ. Тухайлбал, мах, арьс ширэн түүхий эдийг бэлтгэхэд:
•    Мал маллагаа, мал нядалгааны арга ажиллагааг технологийн дагуу явуулах;
•    Малчин хүн малын гаралтай түүхий эдээ үйлдвэрт хүргэх сүлжээнд нийлүүлэх;
•    Орон нутгийн иргэд түүхий эдийн чанарыг алдагдуулахгүй тордолт хийж, үйлдвэрт хүргэх сүлжээнд оролцох;
•    Үйлдвэр эрхлэгчид түүхий эдийг эцсийн бүтээгдэхүүн болгох үйлдвэрлэлд хүчин чадлаа бүрэн ашиглах;
•    Төрийн болон төрийн бус мэргэжлийн байгууллагууд (мал эмнэлгийн, стандартын, бүртгэл статистикийн, мэргэжлийн хяналтын, худалдааны, үйлчилгээний, тээврийн, сургалтын, санхүүгийн гэх мэт) хариуцсан чиглэлээрээ үүргээ гүйцэтгэх, харилцан уялдаатай хамтран ажиллах;
•    Дотоод, гадаад зах зээлийн өсөн нэмэгдэж байгаа эрэлтийн тодорхой хэсэгт бүтээгдэхүүн нийлүүлэх;

Зохиогчийн эрх ©2020 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам