Хэвлэлийн үйлдвэрлэл

Салбарын өнөөгийн байдал, хууль эрх зүй

УИХ-ын УИХ-ын 2016 оны 19 дугаар тогтоолоор баталсан “Монгол улсын тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал-2030”, 2016 оны 62 дугаар тогтоол “Төрөөс аж үйлдвэрийн талаар баримтлах бодлого”, “Дотоодын үйлдвэрлэгчдийг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай” Засгийн газрын 2014 оны 18 дугаар тогтоол зэрэг 30 гаруй хууль, тогтоомж хэвлэлийн үйлдвэрийн салбарт мөрдөгдөж байна.

Дээрх хууль, эрхзүйн актуудаас хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн салбарт хамгийн өндөр үр нөлөө, эерэг үр дүн үзүүлсэн бодлогын баримт бичиг бол Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 53 дугаар тогтоолоор баталсан 2009-2012 он, 2013-2016 онд тус тус 2 үе шаттайгаар 8 жилийн хугацаатай хэрэгжүүлсэн “Хэвлэлийн үйлдвэрлэл” хөтөлбөр юм. Хэвлэлийн үйлдвэрлэл эрхлэх тааламжтай нөхцөлийг бүрдүүлж үйлдвэрлэлийг эрчимтэй хөгжүүлж өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, бүтээгдэхүүний нэр төрөл, чанарыг нэмэгдүүлэх зорилгыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд дараах зорилтыг дэвшүүлсэн ажилласан. Үүнд:

  1. Хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн хөгжлийг дэмжих, зохицуулах эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлэх;
  2. Хэвлэлийн үйлдвэрлэлд импортын бүтээгдэхүүн, түүхий эдийг орлуулах дотоод үйлдвэрлэлийг өргөжүүлэх;
  3. Шинэ дэвшилтэт техник, технологи, шинжлэх ухаан, техникийн ололтыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж, бүтээгдэхүүний чанарыг олон улсын стандартад нийцүүлэх;
  4. Орон нутагт хэвлэлийн үйлдвэрлэл, үйлчилгээг хөгжүүлэх;
  5. Хэвлэлийн салбарын хүний нөөцийн чадавхыг сайжруулах.

Үйлдвэрлэлт, борлуулалт

Монгол улсын хэмжээнд Улаанбаатар хотод 250 гаруй, хөдөө орон нутагт 50 гаруй нийт 300 гаруй хэвлэлийн үйлдвэр цех үйл ажиллагаа явуулж, 4000 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж байна. Нийт хэвлэх үйлдвэрүүдийн 203 буюу 70 % нь эх бэлтгэх, цөөн тоогоор олшруулах, бэлэг дурсгалын зүйл хэвлэх жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний чиглэлээр ажиллаж байна. Харин 70 дунд үйлдвэр буюу 24 % нь офсет, торгон хэвлэл болон бусад, үлдсэн 17 том үйлдвэр буюу 6 % нь ихээр захиалга хүлээн авах боломжтой, өндөр технологитой нэг буюу түүнээс дээш өнгө үйлдэлт хэвлэх машинтай, олон үйлдэлтэй тоног төхөөрөмжит үйлдвэрүүд байна.

Эх сурвалж: ХХААХҮЯ, салбарын мэргэжлийн холбоо, 2019

Хөнгөн үйлдвэрлэлийн ууган салбар болох 1921 оны ардын хувьсгалтай мөр зэрэгцэн бий болсон хэвлэлийн үйлдвэрлэл нь өнө удаан жилийн түүхтэй ч тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн шаардлага хэрэгцээг хангаж, улсынхаа нийгэм соёлын амьдралд байнгын түүчээ болж үзэл суртал, соён гэгээрүүлэх үүргээ биелүүлсээр ирсэн. Өнөөдрийн байдлаар сонингийн 70% үйлдвэрлэдэг “Чөлөөт хэвлэлийн сан”, “Өдрийн сонин”, “Зууны мэдээ” 5 үйлдвэр байна. Мөн томоохон хэвлэлийн үйлдвэрүүдийн дэргэд Мөнхийн үсэг ХХК-ны Аз хур, Адмон ХХК-ны Монсудар, Сэлэнгэпресс ХХК-ны Номын хүрдэн зэрэг хэвлэлийн редакциуд ажиллаж хэвлэл ном зохиолын зохиогчийн эрхтэй ажиллаж байна.

Хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн салбарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг авч үзвэл цаас, цаасан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2010 оны мөн үетэй харьцуулахад 41.6 хувиар, хэвлэх, дуу бичлэг хувилах, дахин үйлдвэрлэх үйлдвэрлэл 51.3 хувиар тус тус өссөн байна.

Хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн салбарын үйлдвэрлэлт, борлуулалт:

Эх сурвалж : Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн хороо, Аж үйлдвэрийн салбар 2019 он

Хүснэгт.Хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн салбарын гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл

Гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүн Хэмжих нэгж 2015 2016 2017 2018 2019
Ном сая х.д.х 77.0 53.0 38.9 106.5 168.3
Сонин /7 хоногт 4-өөс дээш гардаг/ сая х.д.х 36.0 35.4 26.2 22.3 17.5
Хүснэгт, маягт сая х.д.х 12.4 12.1 10.1 12.7 17.8

Эх сурвалж : Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн хороо, Аж үйлдвэрийн салбар 2019 он

Сүүлийн 5 жилийн тоон үзүүлэлтийг харахад уг салбар бусад хөнгөн үйлдвэрийн салбартай харьцуулахад, зээл тусламж хөнгөлттэй нөхцөл шаардахгүй бие даан хөгжиж буй бөгөөд тодорхой түвшинд хүрч нэгэн жигд хэвийн өсөлттэй байгааг харуулж байна. Энэхүү өсөлт нь эдийн засгийн уналт савлагаанд эрсдэлд өртөхгүй дархлаа суусан гэж үзэж болохоор байна.

Сүүлийн жилүүдэд зурагт радио болон цахим хэлбэрээр мэдээ, мэдээлэл их авдаг болсноор сонин номын зах зээл дээрх эрэлт буурах хандлагатай болсон байна. Сониноос авах мэдээллээ цахим ертөнцөөр авдаг болсон нь нэг талдаа, үйлдвэрлэлд сөрөг нөлөөтэй ч, нөгөө талдаа өнгөт хэвлэмэл сэтгүүл номын эрэлт хэрэгцээ өсөж буй нь үйлдвэрлэлийн өсөлт, бүтээгдэхүүний чанар, өртөгт эерэг нөлөөтэй гэж үзэж болохоор байна. Мөн ном хэвлэл, сонинг судалгаа шинжилгээ хийх, номын өв санг хадгалах, түүх архивын зориулалтаар ашиглах эрэлт хэрэгцээ хэвийн түвшинд байна.

Ажиллах хүч

Аж үйлдвэрийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа нийт ААНБ-ын 6314 буюу 80.5 хувь нь боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнээс хөнгөн аж үйлдвэрийн салбарт нийт 3000 гаруй аж ахуй нэгж, үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж байна. 15 ба түүнээс дээш насны ажиллагчдын тоо 2019 оны байдлаар 1146.2 мянга байгаагийн 178.4 мянга буюу 15.6 хувь нь аж үйлдвэрийн салбарт ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн салбарын ажиллагчдын 90.4 мянга буюу 50.6 хувь нь боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллаж байгаагаас хөнгөн аж үйлдвэрийн салбарт 53000 гаруй хүн ажиллаж байна. Үүнээс тухайн салбарт 4000 гаруй буюу 7.5 хувь нь ажиллаж байна.

Эх сурвалж: ХХААХҮЯ, салбарын мэргэжлийн холбоо, 2019

Тухайн салбарт ажиллагсдын хувьд эрүүл мэнд, ажлын байрны хортой нөхцөлд тооцогддог байсан ч, орчин үеийн техник технологийн дэвшилээр эдгээр эрсдэлээс бүрэн хамгаалагдсан гэж үзэж болно. Салбарт ажиллагсдын боловсон хүчин бэлтгэх, гадаад дотоодод сургах, давтан сургах, мэргэжлийн инженер техникийн ажилтанг бэлтгэх сургах чиглэлээр их дээд сургууль болон мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төвтэй хамтран ажиллаж байгаа ч өөр олон төрлийн ажил арга хэмжээг зохион байгуулах шаардлага байсаар байна. Нөгөө талаас, орчин үеийн үйлдвэрлэлийн өндөр хурдтай тоног төхөөрөмжүүд нь хүний оролцоог багасгаж, өндөр мэдлэг ур чадвар шаардаж буй нь ажлын байрны хомстол, ажилгүйдлийг өсгөж байна.

Технологи орчны хүрээнд хийгдсэн гол ажлууд

Дэлхийд хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн технологи, техникийн дэвшлээр Япон, Герман, Швейцар, Хятад зэрэг улс тэргүүлж байна. Эдгээр техник, технологийн дэвшлийг нутагшуулж, бүтээгдэхүүний чанар стандартыг дэлхийн жишигт хүргэх нөхцөл бүрдүүлэх явдал бидний гол зорилт болоод байна. Сүүлийн 5 жилд гарсан технологийн дэвшлүүд:

  • “Мөнхийн үсэг” группийн сав баглаа боодлын “Эко Пак Монгол” ХХК 2010 онд байгуулагдан хоногт 80-100 мян.ш хайрцаг үйлдвэрлэх хүчин чадалтай, хүний биед хоргүй,  байгаль орчинд ээлтэй эко үйлдвэр 30 орчим нэр төрлийн савлагааны бүтээгдэхүүн нийлүүлж өндөр үр ашигтай ажиллаж байна.
  • Дэлхийн өндөр технологийн хэвлэх машин RIYOBI 928 ашиглан офсет хэвлэлийн хосолмол лакны  5С-7С технологи тэргүүлэх 4-5 үйлдвэрт нэвтэрсэн.
  • PANOBOOK хэвлэлт буюу солонгоролттой 3D металл хэвлэлтийг хэд хэдэн томоохон үйлдвэрүүд нэвтрүүлж байна.
  • Монголдоо хамгийн том А1 форматаар хэвлэж байна.
  • Үнэт цаасны тусгай нууцлалтай өндөр технологи нэвтрэн бензин талон, хэвлэмэл картууд, саналын хуудас зэргийг хурдтай олон тоогоор  хэвлэн нийлүүлж байна.
  • Япон, Солонгос, Тайланд, БНХАУ-н хэвлэлийн холбоодтой хамтын ажиллагаатай ажиллаж, шинээр Германы Салмандр фирмийн төлөөлөгч, ОХУ дахь суурин төлөөлөгч Глеб Газухин нартай уулзаж, хамтын ажиллагааны талаар санал солилцож, Мөнхийн Үсэг ХХК, Финпак ХХК зэрэг компаниудын үйлдвэрүүдийг  танилцуулсан.
  • 2016 онд БНСУ, БНХАУ-н Хэвлэлийн холбоо, Японы SYBER корпорацын удирдлага, төлөөлөгчдийг хүлээн авч салбарын хөгжил, МХҮХ-ны үйл ажиллагааг танилцуулж, санал солилцов.
  • 2016 онд БНХАУ, БНСУ, ХБНГУ-д зохиогдсон хэвлэлийн техник, технологийн ОУ-н үзэсгэлэн худалдааны зохион байгуулагчидтай холбоон тогтоон, хэвлэлийн үйлдвэрийн захирлуудын багийг тусгай хөтөлбөр программтайгаар оролцуулсан. Үзэсгэлэн үзэж сүүлийн үеийн техник, технологийн дэвшил, чиг хандлагын талаар мэдээлэл авах, худалдааны гэрээ байгуулах, сургалт судалгааны байгууллага, үйлдвэрүүдээр орж танилцах уулзалт хийсэн зэрэг нь манай салбарын гадаад хамтын ажиллагаа болон технологи шинэчлэлд тодорхой үүрэг гүйцэтгэж байна.

Техник хангамжийн хувьд сүүлийн 6 жилд давхардсан тоогоор 600 гаруй үйлдвэрлэгч, ААН, иргэд 110,6 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг хийсний үр дүнд техникийн хүчин чадал эрс нэмэгдсэн байна. Одоогоор суурилагдсан хүчин чадлын 55-60%-ийг ашиглаж байна.

Тулгамдаж буй асуудал, шийдвэрлэх арга зам

Хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн салбарт 2016 онд хийгдсэн нөхцөл байдлын судалгаагаар дотоод зах зээлийн 92%-ийг хангаж байна гэсэн тооцоо гарсан. Гадаад зах зээл дээр урд хөршөөс чанар муутай, хямд өртөг бүхий бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг байсан ч эрхзүйн тодорхой зохицуулалт, бодлогын дэмжлэг эерэг нөлөө авчирсан байна.

Хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн салбарт тулгамдаж буй асуудал нь бүх түүхий эд материалаа 100% импортоор авдаг бөгөөд үндэсний үйлдвэрлэлийг гааль, татварын бодлогоор дэмжих, түүхий эд материал, бүтээгдэхүүний чанар стандарыг шинэчлэх, шинээр батлуулах, орчуулан нутагшуулах,  асуудал тулгарч байна. Иймд дараах ажлуудын цаашид хийж хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. Үүнд:   

  • Түүхий эд материал, бүтээгдэхүүний чанар стандартыг боловсронгуй болгож шинэчлэх, шинээр батлуулах, нутагшуулах;
  • Хэвлэлийн үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд бодлогын дэмжлэг үзүүлэх, гааль, татварын бодлогоор дэмжих эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгох;
  • Дотоодын үйлдвэрүүдийн бараа бүтээгдэхүүнийг дотоодын болон гадаад зах зээлд сурталчлах, үзэсгэлэн худалдаанд хамруулах, дотоодын худалдан авалтаар дэмжих;
  • Салбарын мэргэжилтэй ажилтан, ИТА бэлтгэх, сургах, давтан сургах, гадаадад орнуудад мэргэшүүлэх, дадлагажуулах чиглэлээр дотоодын болон ОУБ-тай хамтран ажиллах.

Засгийн газрын 2019 оны 90 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Дотоодын үйлдвэрээс худалдан авах чанар стандартын шаардлага хангасан, тохирлын баталгаатай барааны жагсаалт”-д  орсон сав, баглаа боодлын бүтээгдэхүүнийг ЭНД ДАРЖ үзнэ үү.

Зохиогчийн эрх ©2020 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам