Сав баглаа боодлын үйлдвэрлэл

Салбарын өнөөгийн байдал, хууль эрх зүй

Улсын Их Хурлын 2015 оны 104 дүгээр тогтоолоор баталсан “Төрөөс хүнс, хөдөө аж ахуйн талаар баримтлах бодлого”-ын 4.1.10-т “хүний эрүүл мэндэд хор хөнөөлгүй, эрүүл ахуйн шаардлагад нийцсэн, байгаль орчинд ээлтэй, зориулалтын хүнсний сав, баглаа боодол, хаяг шошгыг хүнсний сүлжээний бүх үе шатанд хэрэглэх, дэвшилтэт технологийг нутагшуулах, үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхийг дэмжинэ”, Улсын Их Хурлын 2014 оны 43 дугаар тогтоолоор баталсан “Ногоон хөгжлийн бодлого”-ын 3.1.6-д “Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний бэлтгэн нийлүүлэлтийн сүлжээг боловсронгуй болгож, байгальд халгүйгээр хадгалах, савлах технологийг дэмжинэ” гэж  тус тус заасан.

Засгийн газрын 2016 оны 287 дугаар тогтоолоор “Сав, баглаа боодол” үндэсний хөтөлбөр, ХХААХҮСайдын 2017 оны А-138 дугаар тушаалаар хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө тус тус батлагдсан. Сав, баглаа боодлын үйлдвэрлэлийг тогтвортой хөгжүүлэх хууль, эрх зүйн болон бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлж, хүний эрүүл мэнд, хүрээлэн байгаа орчинд сөрөг нөлөөтэй зориулалтын бус сав, баглаа боодлын хэрэглээг бууруулах зорилгыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд дараах зорилтыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Үүнд:

  • Хүний эрүүл мэнд, хүрээлэн байгаа орчинд ээлтэй сав, баглаа боодлын үйлдвэрлэл, худалдаа, үйлчилгээг дэмжсэн хууль, эрх зүйн болон бизнесийн таатай таатай орчныг бүрдүүлэх;
  • Хүнсний зориулалтын бус савны хэрэглээг бууруулах;
  • Сав, баглаа боодлын үндэсний үйлдвэрлэгчдийн өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, хангамжийг нэмэгдүүлэх.

Үйлдвэрлэлт, борлуулалт

Монгол Улсын хэмжээнд сав, баглаа боодлын чиглэлээр идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж буй 50 гаруй аж ахуйн нэгж 2000 гаруй хүнийг ажлын байраар хангаж, төрөл бүрийн нийлэг уут, хүнсний хуванцар  сав, бөглөө, төрөл бүрийн даавуун болон цаасан уут, даавуун цүнх, тор, хүнд даацын болон даацын бус хэрэглээний мяндсан шуудай, 1 удаагийн хоолны хэрэгсэл, шингэн бүтээгдэхүүний канистер сав, бүх төрлийн шошго зэрэг жилдээ 200 гаруй тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн дотооддоо үйлдвэрлэн борлуулж байна. Мэргэжлийн холбооноос хийсэн тойм судалгаагаар Монгол улс жилдээ 550 гаруй тэрбум төгрөгийн сав, баглаа боодлын хэрэгцээ шаардлага байдгаас 65 орчим хувийг импортоор, 35 гаруй хувийг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангаж байна. Импортын сав, баглаа боодлын бүтээгдэхүүний 90 гаруй хувь нь БНХАУ-аас, үлдсэн хувийг ОХУ болон өөр бусад улс орнуудаас худалдан авч байна.

Эх сурвалж: ХХААХҮЯ, салбарын мэргэжлийн холбоо, 2019

Монгол улсад анх 1958 онд БНХАУ-ын тусламжаар Налайхын шилэн лонхны үйлдвэр, 1970 онд хүнсний картонон хайрцаг, цаасан уутны үйлдвэр, 1972 онд Финляндын хөрөнгө оруулалтаар нийлэг уутны үйлдвэр тус тус байгуулагдаж, дотоодын сав боодлын хэрэгцээг хангаж байсан түүхтэй. Монгол Улсын “Сав баглаа боодлын нэгдэл” 1990-1996 онуудад банз, фанер, эслэг хавтангаар хайрцаг, хаягдал цаасаар өдөрт 250 кг боодлын цаас үйлдвэрлэж дотоодын үйлдвэрүүдэд нийлүүлдэг байсан.

Одоогоор тухайн салбарын нийт үйлдвэрлэгчдийн 95% нь нийслэл Улаанбаатар хотод байрлаж, нийт суурилагдсан хүчин чадлынхаа 60 орчим хувийг ашиглан үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд томоохон хүнсний болон хөнгөн үйлдвэрийн бусад салбаруудтай хоршин, кластер хэлбэрээр ажиллавал илүү үр дүн, өгөөжтэй байхаар байна.

Монгол Улсын ДНБ 2019 оны урьдчилсан гүйцэтгэлээр 36.9 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 4.5 (13.8%) их наяд төгрөгөөр өслөө. Аж үйлдвэрийн салбарын нийт үйлдвэрлэл (оны үнээр) 2019 оны урьдчилсан гүйцэтгэлээр 17.4 их наяд төгрөг болж, өмнөх оноос 1.8 (11.2%) их наяд төгрөгөөр өссөнөөс боловсруулах салбарын нийт үйлдвэрлэл 3.7 их наяд төгрөг болж, өмнөх оноос 351.8 (10.5%) тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Хөнгөн үйлдвэрийн салбар нийт 2459.8 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэснээс сав, баглаа боодлын үйлдвэрлэл 6.5% буюу 160 гаруй тэрбум төгрөгийн үйлдвэрлэл явуулсан байна.

Аж үйлдвэрийн салбарын нийт борлуулалт (оны үнээр) 2019 урьдчилсан гүйцэтгэлээр 20.1 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 1.8 (9.8%) их наяд төгрөгөөр өссөнөөс боловсруулах салбарын нийт борлуулалт 5.2 их наяд төгрөг болж, өмнөх оноос 660.7 (14.5%) тэрбум төгрөгөөр өссөн байна. Нийт борлуулалтын 13.6 их наяд төгрөг буюу 67.7 хувийг гадаад зах зээлд борлуулсан бөгөөд гадаад борлуулалтын 2.2 их наяд төгрөг буюу 16.2 хувийг боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарын борлуулалт эзэлж байна. Сав, баглааны боодлын борлуулалтын хувьд нийт бүтээгдэхүүний 70-80%-ийг захиалгаар үйлдвэрлэдэг.

Сав, баглаа боодлын бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлт, борлуулалт:

Эх сурвалж: ХХААХҮЯ, салбарын мэргэжлийн холбоо, 2019

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын 3 аймаг, Улаанбаатар хотын 300 орчим өрхийг хамруулсан хүнсний зориулалтаар ашиглаж байгаа хуванцар савны хэрэглээг тандах судалгаагаар нийт өрхийн 90 хувь нь хуванцар сав хэрэглэдэг бөгөөд нэг өрх дунджаар 20-100 литрийн багтаамжтай 3-4 ширхэг хүнсний зориулалтын бус хуванцар сав ашиглаж байна гэсэн дүн гарчээ. Мөн хуванцар савны олон улсын ангиллын тэмдэглэгээ, эрүүл мэндийн нөлөөлөл, зохистой хэрэглээний талаарх мэдлэг, мэдээлэл судалгаанд хамрагдагсдын 78 хувьд дутмаг байгааг тогтоосон байна. Хүнсний зориулалтын бус хуванцар савны найрлагад ордог химийн бодисууд хүнсний түүхий эд, бүтээгдэхүүнд шилжиж, хүний биед орж хуримтлагдан олон төрлийн өвчний суурь шалтгаан болоод зогсохгүй хорт хавдар үүсгэдэг гол хүчин зүйлийн нэг болохыг тогтоосон байна.

Ажиллах хүч

Аж үйлдвэрийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа нийт ААНБ-ын 6314 буюу 80.5 хувь нь боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнээс хөнгөн аж үйлдвэрийн салбарт нийт 3000 гаруй аж ахуй нэгж, үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж байна. 15 ба түүнээс дээш насны ажиллагчдын тоо 2019 оны байдлаар 1146.2 мянга байгаагийн 178.4 мянга буюу 15.6 хувь нь аж үйлдвэрийн салбарт ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн салбарын ажиллагчдын 90.4 мянга буюу 50.6 хувь нь боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллаж байгаагаас хөнгөн аж үйлдвэрийн салбарт 53000 гаруй хүн ажиллаж байна. Үүнээс сав, баглаа боодлын салбарт 2000 буюу 3.7 хувь нь ажиллаж байна.

Эх сурвалж: ХХААХҮЯ, салбарын мэргэжлийн холбоо, 2019

Тухайн салбарт ажиллагсдын хувьд эрүүл мэнд, ажлын байрны нөхцөл хэвийн горимд тооцогддог ч үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүн нь хүн амын хүнсний аюулгүй байдалтай шууд холбогддог учраас салбарын боловсон хүчин гадаад, дотоодод сургах, давтан сургах, мэргэжлийн инженер техникийн ажилтанг бэлтгэх сургах чиглэлээр их дээд сургууль болон мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төвтэй хамтран ажиллаж, мэдлэг, ур чадварыг тогтмол дээшлүүлэх шаардлагатай.

Салбарыг хөгжүүлэх чиглэлд хийгдсэн гол ажлууд

  • Засгийн газрын 2016 оны 287 дугаар тогтоолоор “Сав, баглаа боодол” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх хүрээнд ХХААХҮСайдын 2017 оны А-138 дугаар тушаалаар хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөг батлуулж, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий Сав баглаа боодлын Үндэсний Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг ХХААХҮСайдын      А-54 дугаар тогтоолоор батлуулж, хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг ханган ажиллаж байна.
  • ЖДҮХСангаас хүнсний зориулалтын сав үйлдвэрлэгч Аргил сувд ХХК, Тэббэ ХХК, Царамтайн Алтай ХХК нийт 2,0 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт авч хүчин чадлаа тус тус 30-35% -аар нэмэгдүүлсэн. АХБ-ны “Хөдөө аж ахуй, хөдөөгийн хөгжлийн нэмэлт санхүүжилт” төслөөс Архангай аймгийн 33 малчин, 3 хоршоонд 92 сая төгрөгийн хүнсний зориулалтын сав баглаа боодол, хэрэгсэл, Завхан аймгийн 5 сумын 3 ААН, 30 өрхөд нийт 86.4 сая төгрөгийн сүү, цагаан идээ боловсруулах зориулалтын хөнгөн цагаан сав, “Дэлхийн зөн-Монгол” ОУБ-аас Говь-Алтай аймгийн 50 өрхөд оёдлын машин, тоног төхөөрөмж, “SECIM” төсөлтэй хамтран Төв аймгийн 3 сумын 5 байгууллагад хүнсний зориулалтын сав баглаа боодлын савлах машин, дагалдах бусад 7.3 сая төгрөгийн хэрэгслийг тус тус нийлүүлсэн. Мөн Канад сангийн төслөөс Хэнтий аймгийн “Итгэл” эмэгтэйчүүдийн бүлэгт хүнсний сав баглаа боодлыг сайжруулахад нь зориулж 16 сая төгрөгийн санхүүжилт, GIZ-ийн ЭТИС төслөөс Увс аймгийн сав баглаа боодлын үйлдвэрлэлд 52,8 сая төгрөгийн буцалтгүй тусламж, Францын хүнсний тусламжийн сангаас чацаргана үйлдвэрлэгч 4 иргэнд сав баглаа боодлоо сайжруулахад нь зориулж 2 жилийн хугацаатай, 100 сая төгрөгийн хүүгүй зээлийг тус тус олгосон.
  • Аймаг, орон нутагт “Хөх сав, канистергүй аймаг, сум” хөдөлгөөнийг өрнүүлсний дүнд ундны усны савны зөв хэрэглээ, хортой савны ур уршгийн талаар нийт давхардсан тоогоор 5218 иргэн ААН-д 28 удаагийн сургалтыг хийж, 5800 орчим гарын авлага материал тараан 4-5 видео сурталчилгаа хийгдэж, гялгар утны хэрэглээнээс татгалзах орлуулах бүтээгдэхүүн даавуун болон цаасан тор 2543 ш үйлдвэрлэн хэрэглэгчдэд хүргүүлсэн. Мөн эко сав баглаа боодол модон торх-255 хөхүүр-90 бидон -29 ш, хуванцар сав-1588ш,1-5тн багтаамжтай ёмкость-3ш нийлүүлэгдсэн. Зарим аймгуудад хөх савны хэрэглээг 23-28% бууруулсан үр дүнтэй байна.
  • Уламжлалт модон торх, ган, хувин, ширэн хөхүүр, даавуун болон цаасан тор, уутны хэрэглээг дэмжих зорилгоор “Мөнгөн богц” уралдааныг зарлаж, хүнс, хөнгөн үйлдвэрлэл, худалдаа, нийтийн хоол, уул уурхайн гэсэн 5 чиглэлээр шалгаруулж, Оюу толгой ХК, Лхамор ХХК, Талх чихэр ХХК, Е-март, Микс пицца ХХК нар шалгарч, цомын эзэн болсон. Мөн “Монгол-Хятадын экспо 3 дахь удаагийн арга хэмжээ”-нд уламжлалт модон хувин, мөнгөн болон зэс алтан аяга сав суулга үйлдвэрлэгч 18 үйлдвэрлэгчид, дархчууд оролцон, үндэсний өв соёл, ур хийцийг сурталчлав.
  • Хуванцар савны хэрэглээ, түүний хор хөнөөлийг олон нийтэд таниулах сургалтыг 70 гаруй удаа зохион байгуулж, нийт 5000 гаруй гарын авлага, тараах материалыг иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагад хүргэж, мэргэжил арга зүйн зөвлөгөө өгч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сурталчлан ажилласан.

Тулгамдаж буй асуудал, шийдвэрлэх арга зам

Сав, баглаа боодлын  үйлдвэрлэлийн  салбарт тулгамдаж буй асуудал нь хүнсний зориулалтын бус сав, баглаа боодлыг хэрэглээнээс халах, улмаар дотоодын хэрэгцээг хангах үндэсний үйлдвэрлэгчдийн өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, сав, баглаа боодлын аюулгүй байдал, чанар стандартыг шинэчлэх, шинээр батлуулах, орчуулан нутагшуулах асуудал тулгарч байна. Иймд дараах ажлуудын цаашид хийж хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. Үүнд:   

  • Сав, баглаа боодлын үйлдвэрлэлийн өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх;
  • Хүнсний зориулалтын бус сав, баглаа боодлыг хэрэглээнээс халах, орлуулах бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл болон уламжлалт сав, баглаа боодлын үйлдвэрлэлийг дэмжих;
  • Олон нийтэд сав, баглаа боодлын соёл хэрэглээний талаарх мэдлэг, мэдээлэл олгох сургалт сурталчилгааны ажлыг зохион байгуулах;
  • Түүхий эд, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн стандартыг боловсронгуй болгож шинэчлэх, шинээр батлуулах;
  • Салбарын хүний нөөц бэлтгэлийг эрэлт, нийлүүлэлтэд тулгуурлан боловсронгуй болгож, өндөр технологи бүхий гадаад орнуудтай хамтран ажиллах.

Засгийн газрын 2019 оны 90 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Дотоодын үйлдвэрээс худалдан авах чанар стандартын шаардлага хангасан, тохирлын баталгаатай барааны жагсаалт”-д  орсон сав, баглаа боодлын бүтээгдэхүүнийг ЭНД ДАРЖ үзнэ үү.

Зохиогчийн эрх ©2020 Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам